Algemeen
Als je deze plant tegen komt en hij bloeit nog niet sta je misschien voor een raadsel. De Aardpeer is een vrijwel onvertakte plant van wel 2 á 3 meter hoog! Als deze plant bloeit, en dat is pas in Oktober/November, is het niet zo moeilijk meer. De bloem lijkt op een klein bloemige Zonnebloem (Helianthus annuus). Niet zo gek want Aardpeer komt uit het zelfde geslacht. Maar het is echt een specifieke soort. Behalve dat het een favoriete tuinplant is, want hij bloeit uitbundig en laat, is/was het ook een nuttige plant. Hierover meer bij de verklaring van de Nederlandse naam. Zoals gezegd, Aardpeer bloeit zeer laat. In Oktober en November.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het woord Aardpeer heeft alles te maken met de wortel. Deze vormt peervormige knollen. Maar beter dan het verhaaltje op de website van floravannederland.nl kan ik het niet verwoorden; De knollen, die aan de wortelstok gevormd worden lijken een beetje op peervormige aardappelen. Ze zijn zowel koud als gekookt eetbaar. De knollen bevatten veel inuline een koolhydraat, dat door toevoeging van wat zuur tijdens het koken wordt omgezet in fructose (vruchtensuiker). Diabetici verdragen dit beter dan glucose (druivensuiker). Ook vrijlopende dieren wroeten de knollen graag naar boven om ze op te eten.
Op de Nederlandse Wikipagina staat ook een mooi verhaal over deze knollel; De knol heeft slechts een dunne schil en schillen is niet nodig. De aardpeer kan rauw gegeten worden, bijvoorbeeld als salade. De smaak van de knol is lichtelijk zoet, notig en heeft iets van een artisjok. De witte of roze knollen verkleuren aan de lucht snel naar bruin. De aardpeer kan ook gekookt worden. De kooktijd varieert van 10 minuten voor de kleine aardperen, tot 30 minuten voor de grote. Ook is het mogelijk de aardpeer na kort koken te bakken, net als aardappelen, al dan niet met toevoegen van kruiden, knoflook, etc. Doordat de drievoudige suikers in de menselijke darm niet worden opgenomen maar door bacteriën afgebroken, ontstaat het gas kooldioxide. Het eten van aardpeer kan daardoor leiden tot winderigheid.
Over de Aardpeer is verschrikkelijk veel geschreven. Met name de Duitse Wikipagina is zeer uitgebreid.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Uitgaande van het feit dat de Aardpeer en de Zonnebloem (Helianthus annuus) beide tot het zelfde geslacht (Helianthus) behoren en dat de bloemopbouw min of meer gelijk is ga ik er vanuit dat de bevruchting en verspreiding ook ongeveer gelijk is. Dit alles omdat ik nog niks heb kunnen vinden over de Aardpeer. Beide zijn composieten dus de bloemen van Aardpeer zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Of zelfbestuiving daadwerkelijk plaats vindt is mij onbekend. De bestuiving bij Zonnebloemen wordt tegenwoordig voornamelijk verzorgd door verschillende bijensoorten, vaak door tamme bijen via bijenkasten die gehuurd worden van imkers en in de velden worden geplaatst. Deze voorzorgsmaatregel is in sommige gevallen noodzakelijk geworden om de sterke afname van wilde bestuivers te compenseren. De verwilderde Aardpeer moet het dus hebben van wilde bijen. Maar hoe het met de verspreiding van de bevruchte zaden gaat is mij totaal onbekend. Nergens is hier iets over geschreven. De vergelijking met de zonnebloem houdt hier ook op. De zonnebloem heeft heel veel zaden die o.a in trek zijn bij vogels en zo worden verspreid (ze morsen veel zaden). Aardpeer heeft niet zoveel zaden. Ook hebben de zaden van de Zonnebloem een mierenbroodje en zij zo dus extra aantrekkelijk. Hoe dit bij de Aardpeer zit is mij ook onbekend.
Namen in andere talen
- Frysk: ?
- English: Jerusalem artichoke
- Français: Topinambour
- Deutsch: Topinambur
- Espanõl: ?
- Italiano: ?
- Svenska: Jordärtskocka
- Norsk: Jordskokk
- Dansk: Jordskok
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Jerusalem artichoke. Ondanks de naam Jeruzalemartisjok is er geen enkel verband met Jeruzalem en het is ook geen artisjok, al lijkt de smaak er wat op. De Franse ontdekkingsreiziger Samuel de Champlain stuurde de eerste exemplaren van de plant naar Frankrijk en merkte op dat deze een smaak had die vergelijkbaar was met die van een artisjok De naam is waarschijnlijk een verbastering van het Italiaanse girasole articiocco (artisjokzonnebloem).
Voor de verspreiding van Aardpeer in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Topinambour. Het is de Franse benaming voor een veel gebruikte volksnaam in Nederland, Topinamboer. Deze naam komt in enkele buitenlandse (volks)namen terug. De naam is afgeleid van de naam van het Zuid-Amerikaanse (Brazilië) volk, de Tupinambá. Waarom de plant is vernoemd naar dit volk is mij onbekend.
De Duitse naam is Topinambur. Dit is de Duitse benaming voor de Nederlandse volksnaam Topinamboer. Zie verder de Franse naam.
Voor de verspreiding van Aardpeer in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend.
De Italiaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke de meest gebruikte is.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse, Noorse en Deense naam is min of meer gelijk, Jordärtskocka/Jordskokk/Jordskok. Alle benamingen zijn een verwijzing naar de naam Aardartisjok. Het is een variant op de Jerusalartisjok. Zie verder de Engelse naam.
Voor de verspreiding van Aardpeer in Zweden zie deze kaart.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open plaatsen op vochtige, voedselrijke grond.
Groeiplaats
Ruderale plaatsen, braakliggende grond, omgewerkte grond, ruigten en waterkanten (rivieroevers en oeverruigten).
Verspreiding
Nederland
Ingeburgerd tussen 1900 en 1924. Voor het eerst op hoge Maasoevers in Zuid- en Midden-Limburg. Tegenwoordig ook verspreid elders in het land.
Vlaanderen
Zeldzaam ingeburgerd. Het meest langs de Maas. Voor het eerst gevonden in de negentiende eeuw.
Wallonië
Zeldzaam ingeburgerd. Het meest langs de Maas en de Vesder.
Wereld
Oorspronkelijk uit Noord-Amerika. Ingeburgerd in o.a. Europa, Nieuw-Zeeland en Australië.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Aardpeer

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten