Algemeen
Het volgende verhaal dat op de site van de verspreidingsatlas van Floron staat verklaard waarom deze plant vroeger vaker werd waargenomen dan nu. "De standplaats van Akkerboterbloem is een open, vrij droge kalkrijke en leemrijke akker, vooral onder wintergraan. De zaden rijpen eerder dan het graan en worden door de haakvormige uitsteeksels door mens en dier verspreid. Vooral de schapen die na de oogst het land begraasden namen de zaden in hun vacht mee. Deze akkergebonden soort is de laatste tientallen jaren vrijwel geheel uit ons land verdwenen. Aangepast aan de oorspronkelijke landbouwmethodes van schoffelen dan zaaien, is er nu geen kans meer voor deze plant. Machinaal werken, sterke bemesting en chemische bestrijding hebben voor vrijwel geheel verdwijnen gezorgd. In Zuid-Limburg en langs de IJssel zijn nog enkele groeiplaatsen.". Op verschillende plaatse heb ik gelezen dat juist deze Boterbloem anemonine bevat, een stof die zeer giftig is voor dieren en mensen. Bovenstaande verhaal verklaart waarom Akkerboterbloem nu op de rode lijst staat als Zeer bedreigd. Hij is door het bovenstaande verhaal dan ook zeer sterk achteruitgegaan (75-100%). Akkerboterbloem bloeit in Mei, Juni en Juli.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Als je Boterbloem bij Google intypt blijkt dat er heel veel soorten zijn.
- Akkerboterbloem (Ranunculus arvensis) - Zeer zeldzaam
- Behaarde boterbloem (Ranunculus sardous) - Algemeen
- Blaartrekkende boterbloem (Ranunculus secretaris) - Algemeen
- Bosboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. nemorosus) - Zeer zeldzaam
- Egelboterbloem (Ranunculus flammula) - Algemeen
- Grote boterbloem (Ranunculus lingua) - Algemeen
- Gulden boterbloem (Ranunculus auricomus) - Vrij zeldzaam
- Kalkboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. polyanthemoides) - Zeer zeldzaam
- Kleine boterbloem (Ranunculus parviflorus) - Zeldzaam
- Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) - Algemeen
- Kruipende boterbloem (Ranunculus repen) - Algemeen
- Scherpe boterbloem (Ranunculus acris) - Algemeen
En als je Ranunculus (de familie waar de Boterbloem toe behoort) bij Google intypt krijg je nog eens 9 soorten:
- Gewoon/vreemd speenkruid (Ranunculus ficaria) - Algemeen
- Fijne/zilte/grote waterranonkel (Ranunculus aquatilis/peltatus) - Algemeen
- Kleine waterranonkel (Ranunculus trichophyllus) - Zeldzaam
- Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus) - Zeldzaam
- Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus) - Zeer zeldzaam
- Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus) - Algemeen
- Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans) - Zeldzaam
- Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos) - Zeldzaam
- Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii) Zeldzaam
Een lange lijst dus!! Dit geeft aan dat als iemand zegt "ik zag een Boterbloem" dan moet het antwoord moet zijn. "Welke van de 11 soorten. En ze lijken ook nog allemaal op elkaar. (althans een heleboel). Dus bijna overbodig om te zeggen dat een goede flora echt nodig is. Alle Ranunculus soorten zijn giftig voor vee, maar hun onaangename smaak zorgt dat het vee ze vanzelf laat staan. Vergiftiging kan wel optreden wanneer boterbloemen overvloedig voorkomen in reeds afgegraasde weiden waar weinig eetbaars overgebleven is.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het verhaal bij de paragraaf Algemeen verteld precies waar deze boterbloem het liefst groeit "een open, vrij droge kalkrijke en leemrijke akker, vooral onder wintergraan".
De gele kroonbladeren hebben een boterachtig, waterafstotend, oppervlak waar de plant zijn naam aan ontleend. Een mooi verhaal over de gele kleur is te vinden op een pagina van Nature Today.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Akkerboterbloem is een zeldzame plant. Dit word uitgebreid beschreven in de paragraaf Algemeen. Maar die zeldzaamheid houd niet op bij de grens met als gevolg dat Akkerboterbloem ook internationaal summier word beschreven. Ik kon dan ook niet veel vinden. De bloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet) maar ik weet niet of er ook daadwerkelijk zelfbestuiving plaats vindt. De nootjes (bevruchte zaden) zijn typische zaadbolletjes zodat de verspreiding ook plaats vindt door verwerking van kleine vogels. Maar deze planten bevatten o.a. anemonine , een stof die zeer giftig is voor dieren en mensen. Herbivoren grazen er dan ook omheen. Alleen nadat de plant volledig is gedroogd verdampen deze gevaarlijkste stoffen verdampen. Zelfs bijen vermijden het verzamelen van hun nectar. Maar het gekke is dat ik weer ergens anders las dat juist bijen de voornamelijkste bestuivers zijn. Verder heb ik nog niet veel kunnen vinden.
Namen in andere talen
- Frysk: Kroanbûterblom
- English: Corn Buttercup
- Français: Renoncule des champs
- Deutsch: Ackerhahnenfuss
- Espanõl: ?
- Italiano: Ranuncolo dei campi
- Svenska: Åkerranunkel
- Norsk: Piggsoleie
- Dansk: Ager-Ranunkel
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Corn Buttercup. Dit betekent "graanboterbloem". De uitgebreide verklaring wordt uitgelegd bij het hoofdstuk Algemeen. Op de Engelse Wikipagina staat een interessant stukje;
Veel lokale gangbare namen verwijzen naar de stekels op de zaadhoofden op de rijpe vrucht:
- duivelsklauwen
- hellekruid
- duivel-aan-beide-kanten
- duivelskoetswiel
- duivels roskammen
- kraaienklauwen ( Yorkshire)
- paardengoud (Yorkshire)
- eieren en spek ( Cheshire)
- jackweed ( Oxfordshire)
De Franse naam is Renoncule des champs. Dit betekent "ranonkel van het land". Het woord Ranonkel wordt uitgelegd bij de wetenschappelijke naam. De woorden "van het land" worden weer bij het hoofdstuk Algemeen uitgelegd.
De Duitse naam is Ackerhahnenfuss. Acker betekent natuurlijk "akker". Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende losse blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet. In Duitsland heet elke vertegenwoordiger van de Ranonkelfamilie Hahnenfuß.
Voor de verspreiding van Akkerboterbloem in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruikte naam niet ken.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Ranuncolo dei campi. Dit betekent "ranonkel van het land", net zoals de Franse naam.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Åkerranunkel. Dit betekent ook "akker-ranonkel".
De Noorse naam is Piggsoleie. Dit betekent "puntige boterbloem", waarschijnlijk verwijzend naar het stekelvormige vruchtbeginsel zoals wij dit kennen onder de naam Egelboterbloem (Ranunculus flammula). Maar echt zeker weten doe ik dit niet. Een Boterbloemsoort (ranunculus) heet in Noorwegen altijd Soleie. Soleie betekent "zonneoog". Daarvoor staat een woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Pigg.
De Deense naam is Ager-Ranunkel. Ager betekent "een bewerkt stuk land". Dus ook "akker-ranonkel".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open plaatsen op vrij droge tot vochtige, matig voedselrijke, kalkrijke, leemrijke grond (leem, zandige klei, klei, mergel en löss).
Groeiplaats
Akkers (wintergraanakkers), zelden op ruderale plaatsen en op omgewerkte grond.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam in Zuid-Limburg en misschien nog in het rivierengebied. Vroeger ook elders.
Vlaanderen
Zeer zeldzaam. Zeer sterk afgenomen.
Wallonië
Zeldzaam in de zuidelijke Ardennen.
Wereld
Oorspronkelijk uit Midden-Europa. In het Middellandse-Zeegebied, oostelijk tot in Noord-India en noordelijk tot in West- en Midden-Europa. Ingeburgerd in Noord-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Akkerboterbloem

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten