Behaarde boterbloem (foto PeterMeinger)

Algemeen

De Behaarde boterbloem is samen met Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) de enige Midden-Europese Boterbloemensoort ( Ranunculus ) die  ,teruggeslagen, kelkblaadjes heeft die half zo lang zijn als de felgele kroonbladen. Overal lees je dat deze plant op de Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) lijkt en dat is ook zo maar er zijn wel degelijk verschillen. Uiteraard te vinden in de betere Flora. Die afstaande rechte haren op de stengel en aan de onderkant van de (teruggeslagen) kelkblaadjes.van de plant zijn goed te zien. Maar niet zo erg als bij bijv. de Kromhals (Anchusa arvensis) of het Behaard breukkruid (Herniaria hirsuta). De laatst genoemde twee planten zijn overigens absoluut geen familie. De Behaarde boterbloem bloeit in Mei tot en met September.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Als je Boterbloem bij Google intypt blijkt dat er heel veel soorten zijn.

En als je Ranunculus (de familie waar de Boterbloem toe behoort) bij Google intypt krijg je nog eens 9 soorten:

  • Gewoon/vreemd speenkruid (Ranunculus ficaria) - Algemeen
  • Fijne/zilte/grote waterranonkel (Ranunculus aquatilis/peltatus) - Algemeen
  • Kleine waterranonkel (Ranunculus trichophyllus) - Zeldzaam
  • Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus) - Zeldzaam
  • Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus)  - Zeer zeldzaam
  • Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus) - Algemeen
  • Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans) - Zeldzaam
  • Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos) - Zeldzaam
  • Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii) Zeldzaam

Een lange lijst dus!! Dit geeft aan dat als iemand zegt "ik zag een Boterbloem" dan moet het antwoord moet zijn. "Welke van de 11 soorten.  En ze lijken ook nog allemaal op elkaar. (althans een heleboel). Dus bijna overbodig om te zeggen dat een goede flora echt nodig is. Alle Ranunculus soorten zijn giftig voor vee, maar hun onaangename smaak zorgt dat het vee ze vanzelf laat staan. Vergiftiging kan wel optreden wanneer boterbloemen overvloedig voorkomen in reeds afgegraasde weiden waar weinig eetbaars overgebleven is.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Op de stengel van deze Boterbloem zijn duidelijk afstaande haren te zien. Ook op de stengelbladeren zijn haren te zien maar deze zijn niet afstaand.

De gele kroonbladeren hebben een boterachtig, waterafstotend, oppervlak waar de plant zijn naam aan ontleend. Een mooi verhaal over de gele kleur is te vinden op een pagina van Nature Today.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van elke Boterbloem-soort (Ranunculaceae) zijn vaak zeer glanzend , vooral bij gele soorten, vanwege een speciaal kleurmechanisme: het bovenoppervlak van het bloemblaadje is erg glad, waardoor een spiegelachtige reflectie ontstaat. De glans helpt bij het aantrekken van bestuivende insecten. Aan de basis van elk bloemblad bevindt zich meestal een nectarklier. De bloemen van Behaarde boterbloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vind ook daadwerkelijk plaats. De verspreiding van de zaden gebeurt door de wind of doordat ze aan planten blijven kleven.

Namen in andere talen

  • Frysk: Rûge bûterblom
  • English: Hairy buttercup
  • Français: Renoncule sarde
  • Deutsch: Sardischer Hahnenfuß
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Ranuncolo sardo
  • Svenska: Sydsmörblomma, Sydranunkel
  • Norsk: Ballastsoleie
  • Dansk: Stivhåret Ranunke

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Hairy buttercup. Dit is letterlijk de Engelse benaming voor de Nederlandse naam.

Voor de verspreiding van Ranunculus sardous in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Renoncule sarde. Renoncule is de Franse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Sarde is een verwijzing naar, natuurlijk, de wetenschappelijke naam. Natuurlijk want er is een mogelijkheid dat deze van Franse afkomst is.

De Duitse naam is Sardischer Hahnenfuß. Dit betekent "sardijnse hanenvoet". Het woord Sardischer/Sardijns kan verwijzen naar het tweede gedeelte van de Ranunculus sardous (Behaarde boterbloem) naam, sardous. Of de plant is mogelijk voor het eerst waargenomen op Sardienië. Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende los­se blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet.Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende los­se blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet. In Duitsland heet elke vertegenwoordiger van de Ranonkelfamilie Hahnenfuß

Voor de verspreiding van Ranunculus sardous in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn wel waarnemingen in Spanje.

De Italiaanse naam is Ranuncolo sardo. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Sydsmörblomma, Sydranunkel. Dit betekent "zuidelijke boterbloem/ranonkel".

De Noorse naam is Ballastsoleie. Ballast soleia is een lage tot middelgrote plant die vroeger met ballastgrond werd geïntroduceerd en recenter ook is geïntroduceerd, waarschijnlijk met tuinbouwproducten. Het komt in Nederland ook vaak voor. Bijv. met Aziatische veldkers (Cardamine occulta) Een Boterbloemsoort (ranunculus) heet in Noorwegen altijd Soleie. Soleie betekent "zonneoog". Daarvoor staat een woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Ballast.

De Deense naam is Stivhåret Ranunke. Dit betekent "stijfbehaarde ranonkel". Er wordt hier duidelijk nadruk gelegd op de afstaande haren op de plant.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, min of meer open plaatsen (pionier) op vochtige tot vrij natte, voedselrijke tot zeer voedselrijke, kalkhoudende tot vrij kalkarme, maar niet te zure, dichtgeslagen grond (leem, löss, klei en kleiig veen). Ook op brakke plaatsen.

Groeiplaats
Grasland (open plekken, vaak in nat en brak weiland), dijken, akkers (wintergraanakkers op leem of löss en bij ingangen van akkers), braakliggende grond, langs spoorwegen, wegranden en in de zeeduinen (langs duinpaden).

Verspreiding

Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in Zeeland, Noord- en Zuid-Holland en in het Waddengebied en vrij zeldzaam in Zuid-Limburg en langs het IJsselmeer. Elders zeer zeldzaam.

Vlaanderen
Algemeen, maar zeer zeldzaam in de Kempen.

Wallonië
Vrij algemeen in Brabant en in het Maasgebied. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wereld
West-, Midden- en Zuid-Europa en Noord-Afrika. Ingeburgerd in o.a. Noord-Amerika.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding

Verspreidingskaart Behaarde boterbloem

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's