Bijvoet

Algemeen

Bijvoet is een echte kosmopoliet. Hij komt echt overal voor, zoals het verspreidingskaartje ook weergeeft. De plant prefereert dan ook zandgrond. Dus op elk braakliggend terrein is het de eerste plant die er groeit. Pollenonderzoek wijst erop dat het een van de eerste planten was die na de laatste ijstijd migreerde naar Europa. Welke ijstijd word bedoeld is onduidelijk. In afgeronde cijfers zijn er in de afgelopen circa 2,6 miljoen jaar ongeveer 15 koude perioden (ijstijden) geweest, elk met een duur van ongeveer 100.000 jaar. Bijvoet produceert pollen die hooikoortsklachten kunnen veroorzaken. Op de website van Det Norske Ordbok las ik dat 200.000 Noren allergisch zij voor Bijvoet-pollen (2015).

Een interessant artikel stond op de Nederlandse Wikipagina 'De Mongolen die vroeger in Midden-Mongolië geteisterd werden door wolken Mongoolse grote muggen (ter grootte van kleine garnaaltjes) zetten de Mongoolse bijvoetplant (met zijn typische blauwachtige, harige sappige bladeren) in om de muggen te verjagen op de Mongoolse vochtige grasvelden. Ze hadden gemerkt dat wolven de planten vertrapten ten tijde van muggenplagen, zich vervolgens wentelden in de bladeren, om aldus hun vacht te vrijwaren van muggen. De plant bezit een natuurlijk aroma dat muggen verjaagt. Veehoeders en boeren uit de joerten oogstten de bladeren uit streken rijk aan bijvoet. Men legde de bijvoet in potten of op schalen, boven op smeulende gedroogde paardenmest. De sterke witte rookontwikkeling die hierdoor ontstond, dreef vanuit de talrijke joerten over de graaslanden. Aldus verdreven ze de muggen die anders als gele dekens de paarden, schapen, honden en mensen bedolven.

De bijvoet verschijnt op de 15e-eeuwse kapitelen die de gewelfribben dragen van de Maastrichtse Sint-Servaasbasiliek. Naast de geneeskrachtige werking zou de plant volgens het volksgeloof ook het vermogen hebben de duivel te weren.

Omdat deze plant als hij nog niet bloeit makkelijk is te verwarren met Alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia), Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) en Phacelia (Phacelia tanacetifolia staat er op de site van Floron een handige zoekkaart. Kenlijk was dit in oude flora's van bijv. Plinius de Oudere ook niet duidelijk dus werd er gesproken van Artemisia of Alsem als het ging om beschrijving van de plant en zijn medicinaal gebruik. Bijvoet is ook een verfplant met natuurlijke pigmenten die een zachte tint groen, geel en bruin opleveren. Bijvoet bloeit in Juli tot en met September.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

In Nederland komen minstens 5 soorten Artemisia soorten voor:

  • Absintalsem (Artemisia absinthium) - vrij zeldzaam
  • Bijvoet (Artemisia vulgaris) - algemeen
  • Rechte alsem (Artemisia biennis) - vrij zeldzaam
  • Wilde/Duinaveruit (Artemisia campestris) - Zeldzaam
  • Zeealsem (Artemisia maritima) - Vrij zeldzaam

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De naam is ontstaan uit het oud Hoogduitse woord biboz, later bivuoz. Dit is een oud werkwoord wat stoten/botsen betekent. Bedoeld werd dat het kruid werd fijngestampt en als specerij werd gegeten, bij "bij" de spijs werd "gestoten"

Ook is er een bijgelovig verhaal bekend (al sinds 23-79 na Chr.) dat als je deze plant in je schoenen doet, je moeheid zou voorkomen. Plinius beschreef dit. Dit verhaal bleef honderden jaren bestaan want ook Rembert Dodoens  (zeventiende eeuw!!) haalt dit aan.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Bijvoet is erg succesvol als het om verspreiding gaat. De plant heeft voor de verspreiding zijn strategie verdeeld. De bloemen worden door de wind bestoven, waarbij het stuifmeel 's ochtends tussen 6 en 11 uur vrijkomt. De plant bloeit in zijn eerste jaar. Maar Bijvoet kan zich ook verspreiden door vegetatieve vermeerdering via wortelstokfragmenten (rhizomen). Dit gebeurt in gematigde streken waar Bijvoet zich zelden verspreid m.b.v. zaden, omdat er te weinig kiemkrachtige zaden worden geproduceerd. De buitenste bloemen in elk bloemhoofdje zijn vrouwelijk en de binnenste tweeslachtig. De vruchten hebben geen vruchtpluis ( pappus) zoals bijv. de Paardenbloem (Taraxacum officinale) en worden door de wind verspreid. Één enkele plant kan wel tienduizenden zaden produceren. Bestuiving vindt plaats door insecten.  Ook mieren helpen een handje qua verspreiding. Maar of de zaden een mierenbroodje hebben is mij onbekend. En eenander type verspreiding is de volgende. De haken van de schutbladen van het omhulsel (indien aanwezig) haken zich vast aan de haren van passerende dieren, die de zaden zo zelfs over lange afstanden meevoeren.

Namen in andere talen

  • Frysk: Blanke aalst
  • English:Mugwort, Common Wormwood, Felon Herb, Sailors Tobacco wort, St John's plant
  • Français: Armoise vulgaire, Armoise citronnelle, Herbe de feu, Herbe de la Saint-Jean, Herbe royale, Tabac de Saint-Pierre
  • Deutsch: Beifuß
  • Espanõl: Artemisia
  • Italiano: Amarella, Assenzio selvatico
  • Svenska: Gråbo
  • Norsk: Burot
  • Dansk: Grå-Bynke

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Mugwort. Er zijn meeerdere verklaring voor het woord Mug: 

  • Voordat Hop (Humulus lupulus) in Engeland in de 15e eeuw werd geïntroduceerd, was Bijvoet een van de kruiden die werd gebruikt om bier op smaak te brengen. Mugs waren destijds de belangrijkste drinkbekers voor bier, en het woord 'Mug' kwam in het Engels terecht via de Vikingen, die erom bekend stonden dat ze wel een glaasje of twee dronken ('Mugge' in het Noors en 'Mugg' in het Zweeds).
  • Een andere verklaring komt van het oud-Germaanse woord 'Muggiwurti', waarbij 'Muggi' "vlieg" of "mug" betekent en 'Wurti' "kruid". Bijvoet staat al meer dan 2000 jaar bekend als insectenwerend middel.
  • Het Middelengelse woord voor mot is 'moughte', wat het een andere mogelijke kandidaat maakt voor het woord 'mok' in Bijvoet.  Ook dit verwijst naar Bijvoet als insectenwerend middel.
  • En dan is er nog Ælfric van Eynsham, die al in de tiende eeuw onderzoek deed naar de oorsprong van plantennamen. In zijn verklarende woordenlijst (gedateerd 995 n.Chr.) legt hij uit dat het oorspronkelijke woord voor Bijvoet 'Modirwort' (Motherwort) was, maar dat de spelling in de loop der tijd veranderde in 'Bijvoet'.

Voor de verspreiding van Bijvoet in Engeland zie deze kaart.

Er zijn (minstens) zes Franse namen: 

  1. Armoise vulgaire: Armoise betekent "alsem" en vulgaire "gewoon". Dit omdat er meerdere Alsem/Artemisia soorten zijn.
  2. Armoise citronnelle: Armoise heb ik net al verklaard. Citronelle betekent "citroen". Een van de Alsem soorten wordt gezien als citroengras maar het is niet Bijvoet.
  3. Herbe de feu: Herbe betekent weer "kruid" en De fue betekent "van vuur". Dit omdat (hierboven) genoemde kransen van Bijvoet in het vuur gegooid werden of deze plant is de eerste die na een brand verschijnt.
  4. Herbe de la Saint-Jean: Dit betekent "kruid van Sint-Jan". Dit heb ik al bij de vijfde Engelse naam uitgelegd.
  5. Herbe royale: Dit betekent "koningskruid". Een vreemde naam voor Bijvoet want meestal krijgt Basilicum (Ocimum) deze naam toebedeeld om etymologische redenen.
  6. Tabac de Saint-Pierre: Dit betekent "tabak van Sint-Pierre". Het Tabak heb ik al uitgelegd bij de vierde Engelse naam. Waarom Sint-Pierre weet ik nog niet.

De Duitse naam betekent "bijvoet" dus gelijk aan de onze.

De Spaanse naam is Hierba de San Juan: Hierba betekent "kruid" en San Juan betekent "Sint-Jan". 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

Er zijn twee Italiaanse namen.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

  1. Amarella. Amarella komt van Amarulentus (Latijn) en betekent "bijtend". Dit duidt op de bittere/bijtende smaak van de plant.
  2. Assenzio selvatico. Dit betekent "wilde absin talsem". Bijvoet is de wilde variant van Alsem waarmee de drank Absintalsem van werd gemaakt.

De Zweedse naam is Gråbo: Dit woord bestaat uit twee delen. Grå betekent "grijs" en Bo betekent "bewoner van". Met bewoner van grijs wordt waarschijnlijk de grijze kleur aan de onderkant van sommige Alsem-soorten bedoeld.

Voor de verspreiding van Bijvoet in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Burot. Bu betekent letterlijk "huisvesting" maar ook "boerderij". Rot betekent "wortel". Dus totaal gezien "boerenwortel". Persoonlijk denk ik dat Bijvoet in Noorwegen vaak was/is te vinden bij boerderijen.

De Deense naam is  Grå-Bynke: Grå betekent "grijs" en Bynke betekent "alsem". 

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, vrij open plaatsen op droge tot vochtige, voedselrijke, omgewerkte grond (vrijwel alle grondsoorten, maar op veen en klei alleen op plekken waar de grond met zand vermengd is).

Groeiplaats
Rivier- en kanaaldijken, bermen, zeeduinen (vergraven plaatsen en plekken waar het duinzand met steenslag of organisch afval is vermengd), braakliggende grond, humeuze ruigten, haventerreinen, industrieterreinen, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), waterkanten, akkers (akkerranden, met name mais), sterk verruigde plantsoenen, tussen straatstenen, heggen en bossen (lichte plekken in loofbossen, oeverwalbossen en langs bospaden).

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar in het noordoosten plaatselijk wat minder algemeen.

Vlaanderen
Zeer algemeen.

Wallonië
Zeer algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.

Wereld
Europa en Azië. Ingeburgerd in Noord-Amerika en op een paar andere plaatsen.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Bijvoet

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's