Blauw glidkruid

Algemeen

Wat ik juist zo typerend vind aan deze plant, en wat ik niet in de boeken of internet tegen kom, is de bloeiwijze. Altijd 2 bloemen aan één steeltje. Alleen bij Hengel (Melampyrum pratense) komt dit ook voor. Maar deze plant is absoluut geen familie. Hengel maakt onderdeel van de Bremraapfamilie (Orobanchaceae) en Blauw glidkruid is onderdeel van Lipbloemenfamilie (Labiatae of Lamiaceae; beide namen zijn toegestaan) Bij geen enkele andere plant staan de bloemen zo paarsgewijs naast elkaar als bij Blauw glidkruid. Hij komt bijna overal voor in Nederland en is niet zeldzaam. Alleen in Zeeland en in het noorden van noord-Holland is hij niet te vinden. Zijn diep blauwe kleur onderscheid hem van Trosglidkruid (Scutelaria columnae) en Klein glidkruid (Scutelaria minor). Deze twee zijn ook zeldzaam. Blauw glidkruid bloeit in Juni tot September.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen in Nederland minstens 4 Glidkruid (Scutellaria) soorten in het wild voor in Nederland voor:

  • Blauw glidkruid (Scutellaria galericulata) - algemeen
  • Groot glidkruid (Scutellaria altissima) - zeldzaam
  • Klein glidkruid (Scutellaria minor) - zeldzaam
  • Trosglidkruid (Scutellaria columnae) - zeldzaam maar soms verwilderd

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Blauw is natuurlijk de kleur van de plant. Er  bestaat ook een zeldzamere varia die iets wat roze gevlekt is. Het Klein glidkruid (Scutellaria minor).

Er zijn twee verklaringen voor Glid:

  1. Glid komt van "gelid". Vroeger was dit een geneeskruid. Als iemand met verstuiking behandeld werd met dit kruid zette je als het ware het verstuikte gedeelte weer in het gelid en kon het genezen. Er groeien in ons land twee soorten. Blauw Glidkruid en Klein Glidkruid.
  2. Of zou "gelid" slaan op de paarsgewijze bloei?

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Blauw zijn tweeslachtig (hermafrodiet). De plant moet het qua verspreiding en bevruchting voornamelijk van insectenbezoek hebben. Wanneer deze insecten de plant bezoeken, vindt kruisbestuiving en zelfbestuiving plaats. De bloemen zijn namelijk tweeslachtig (hermafrodiet). Bestuivers zijn voornamelijk bijen. Hommels stelen nectar door in de zijkant van de bloembuis te bijten, dit heet inbreken. Een andere opvallende vorm van verspreiding is de volgende. Op de onderlip vind je een witte vlek die als honingmerk dient. Op de prachtige foto (nr. 3) van Frank Huisman is dit goed te zien wat een insect ongeveer ziet als je het UV-spectrum zichtbaar maakt door biofluorescentie-fotografie toe te passen. Het contrast tussen de kroonblaadjes en de meeldraden met stuifmeelpollen wordt veel groter zodat een bezoekend insect meteen ziet waar hij of zij heen moet. Op deze foto is het effect helemaal goed te zien. De kroonblaadjes 'vallen' bijna compleet weg zodat de meeldraden nog beter zichtbaar zijn. Nadat de bestuiving heeft plaatsgevonden ontwikkelt het bovenstandig vruchtbeginsel tot een doosvrucht. De kroon valt af terwijl de kelk uitgroeit. Deze blijkt dan duidelijk tweelippig. Als er een regendruppel op of in de kelk valt worden de nootjes, die op een steeltje staan weggeschoten. Maar aangezien Blauw glidkruid altijd bij water groeit blijven de weggeschoten of afgevallen zaden wel 12 maanden drijven.

Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding

Namen in andere talen

  • Frysk: Blaulipke
  • English: Common Skullcap
  • Français:Scutellaire casque
  • Deutsch: Sumpf-Helmkraut
  • Espanõl: Hierba de la celada
  • Italiano: Scutellaria palustre 
  • Svenska: Frossört
  • Norsk: Skjoldberar
  • Dansk: Almindelig Skjolddrager

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Common Skullcap. Common betekent "gewoon". Dit is ter onderscheiding. Er bestaat namelijk o.a. ook een Klein glidkruid (Scutelaria minor). Skullcap betekent "schedelkapje". Een hoofddeksel voor de schedel dus, een keppel/kalotje. of letterlijk het bovenste gedeelte van de schedel.  Dit alles natuurlijk vanwege de gelijkenis. Persoonlijk vind ik dat de bloemen Blauw glidkruid (Scutellaria galericulata) de lading het meest dekken wat betreft de naam.

Voor de verspreiding van Blauw glidkruid in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Scutellaire casquée. Scutellaire is de Franse naam voor de eerste wetenschappelijke naam voor Blauw glidkruid. Casque betekent "valhelm". Een  verklaring voor de vorm van de bovenste bloemdelen.

De Duitse naam is  Sumpf-Helmkraut.  Sumpf betekent ook weer "moeras". Dit verwijst naar het feit dat Glidkruid in een vochtige omgeving groeit. En Helmkraut betekent natuurlijk "helmkruid". Niet te verwarren met het Helmkruid-geslacht (Scrophularia) in Nederland want dat heet Braunwutz.

Voor de verspreiding van Blauw glidkruid in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Hierba de la celada. Dit betekent "kruid van het verbergen". Celada komt van het Latijnse woord Celare dat "verbergen" betekent. Dit "verbergen" slaat natuurlijk weer op de grotere bovenlip van deze plant. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

De Italiaanse naam is Scutellaria palustre. Scutelaria is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Palustre is gelijk aan de Latijnse naam dat "moeras" betekent. Dit verwijst ook weer naar het feit dat Glidkruid in een vochtige omgeving groeit.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Frossört. Dit komt van het Zweedse Frossa en betekent "rillingen/koorts". de plant werd vroeger veel gebruikt tegen verkoudheid e.d.. In het verleden kon dit kruid ook bij apotheken worden gekocht.

Voor de verspreiding van Blauw glidkruid in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Skjoldberar. Skjold betekent "schild" en Berar betekent "drager". Schilddrager heeft te maken met vorm van de bovenste bloemdelen.

De Deense naam is Almindelig Skjolddrager. Amindelig betekent "algemeen" en Skjolddrager betekent "schilddrager"

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot matig beschaduwde, vrij open plaatsen op vochtige tot meestal natte, matig voedselrijke, humeuze, iets kalkhoudende tot vrij zure grond (zand, leem, zavel, veen, klei en stenige plaatsen). Niet op brakke grond.

Groeiplaats
Moerassen (drijftillen), waterkanten (o.a. op stenen of houten beschoeiingen), grasland (weiland en hooiland), bermen, bossen (moerasbossen), ruigten, zeeduinen (duinvalleien), langs spoorwegen, muren (sluismuren), op rottende palen en op uitgebaggerd materiaal.

Verspreiding

Nederland
Algemeen in laagveengebieden en in het aangrenzende rivierengebied. Elders vrij algemeen, maar vrij zeldzaam in Zuid-Limburg en zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied en in Zeeland.

Vlaanderen
Vrij algemeen, maar vrij zeldzaam in de Leemstreek en de Duinen.

Wallonië
Vrij algemeen, maar zeldzaam in Brabant en in de Hoge Ardennen.

Wereld
Gematigde en koudere streken op het noordelijk halfrond.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Blauw glidkruid

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's