Bonte paardenstaart (foto Hendrik van der Wal)

Algemeen

Bonte paardenstaart is zeldzaam en dat is jammer want het is een zeer mooie plant. Hij heeft net als Heermoes (Equisetum arvense) geen bloemen maar dat maakt hem niet minder mooi. Net als alle andere Paardenstaarten is deze plant een nakomeling van een oerplant (Calamites) die ongeveer 400 miljoen jaar geleden in het Paleozoïcum, het geologisch tijdperk tussen 542 en 251 miljoen jaar geleden, bossen vormde. Regelmatig worden van deze oerplant nog fossielen gevonden (zie foto hieronder).

Het meest opvallende vind ik de twee verschijningsvormen bij sommige soorten. In April verschijnen de zogenaamde fertiele stengels. Deze verspreiden de sporen, het is dus geen zaadplant. Deze  fertiele stengels hebben geen chlorophyl. Dat betekent dat ze niet groen zijn. De beginende plantenliefhebber zal dan ook best wel verbaasd zijn wat te zien (zie foto's). Als deze zijn afgestorven komen de "dennentak" achtige stengels boven de grond. Niet alle Paardenstaart-soorten vormen fertiele stengels. Bij o.a. Heermoes (Equisetum arvense) en Reuzenpaardenstaart (Equisetum telmateia) is dit wel het geval. Bonte paardenstaart is te zien in Juni, juli en augustus.

Er komen minstens 8 Equisetumsoorten in het wild voor in Nederland:

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Het woord Paardenstaart heeft natuurlijk te maken met de gelijkenis. In ieder geval met de fertiele stengel (het eerste wat je boven de grond uitkomt van de plant) en de staart van een paard.

Het Bonte verwijst naar het contrast van de zwarte bladscheden met witte tanden t.o.v. de groene stengel.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Een Paardenstaat-soort (Equisetum) is geen gewone plant met meeldraden en stempels e.d Bestuivers zijn er ook niet. Deze soort verspreid zich m.b.v. sporen. Van juni tot in augustus verschijnen er sporenaren op de top van de hoofdstengel van Bonte paardenstaart en soms ook aan enkele zijtakken, die in het begin bijna geheel omhuld zijn door de tanden van de bovenste afstaande schede. De eivormige aren zijn tot 10 mm lang met bovenaan een stekelpunt. Als de aren rijp zijn verdrogen ze en vallen daarna af. De aar bestaat uit sporangioforen. Daarin zitten de sporen. Deze sporen komen alleen uit de sporangiën vrij bij droog weer, omdat de spleet van het opengesprongen sporangium zich bij vochtig weer sluit. In een droge omgeving kunnen die sporen ook, zoals boven gezegd is, hun vleugels uitspreiden en dus verspreid worden. Vallen zij dan op een zeer droge plek, dan blijven de vleugels uitgespreid, zodat een volgende windstoot ze weer meevoert naar een andere plaats. Is het daar vochtiger, dan rollen de banden zich weer om de sporen en deze blijven liggen en gaan daar door het vocht ontkiemen. Elke paardenstaart, dus ook deze soort, kan zich prima vegatatief voortplanten m.b.v. rhizomen.

Namen in andere talen

  • English: Variegated horsetail
  • Français: Prêle panachée
  • Deutsch: Bunter Schachtelhalm
  • Espanõl: Cola de caballo variegada
  • Italiano: Equiseto variegato
  • Svenska: Smalfräken
  • Norsk: Fjellsnelle
  • Dansk: Liden Padderok

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Variegated horsetail. Variegated betekent "veelkleurig/bont". Dit verwijst naar de wit gevleugelde randen en het zwarte gedeelte bij de tanden op de stengel en de iets wat gekleurde top van de plant. Het is natuurlijk een Engelse benaming voor het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam.

Voor de verspreiding van Equisetum variegatum in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Prêle panachée. Het woord Prêle stamt af van het Oudlatijnse asprella en dit is later Asper geworden. Het betekend"ruig/hard". Waarschijnlijk verwijzend naar de stengel van elke soort Paardenstaart. Panachée betekent "bont".

De Duitse naam is Bunter Schachtelhalm.  Bunter betekent "bont". Het woord Schachtelhalm betekent "doosvormige stengel". Hiermee wordt de holle stengel (soort-afhankelijk hoe hol deze is) bedoeld. Dus als een doos, harde buitenkant en holle binnenkant.

Voor de verspreiding van Equisetum variegatum in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Cola de caballo variegada Dit betekent "staart van een paard". Variegada is de Spaanse benaming voor het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

De Italiaanse naam is Equiseto variegato. Dit is de Italiaanse benaming voor de Volledige wetenschappelijke naam. 

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Smalfräken. Smal betekent natuurlijk "smal". Deze soort Paardenstaart is inderdaad iets smaller. Het is precies wat het is! Het woord Fråken betekent "sproet" verwijzend naar de sporen van de plant. Een Paardenstaart-soort heet in Zweden meetstal Fräken. Ervoor staat het woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Skogs.

Voor de verspreiding van Equisetum variegatum in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Fjellsnelle. Fjell betekent "berg". Kennelijk voelt deze Paardenstaart zich thuis in een bergachtig gebied in Noorwegen. Snelle betekent "spinhaspel". Het gedeelte tussen het punt waar de "zijstengels" uitkomen lijkt op een ouderwets spinhaspel.

De Deense naam is Liden Padderok. Letterlijk vertaald betekent dit"kleine amfibie spinhaspel". Deze soort Paardenstaart is inderdaad iets kleiner (liden) maar grootte vind ik persoonlijk geen goed kenmerk. Het gedeelte tussen het punt waar de "zijstengels" uitkomen lijkt op een ouderwets spinhaspel (Padderok)

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open of laag begroeide plaatsen plaatsen op vochtige tot natte, 's winters vaak onder water staande, vrij voedselarme, kalkrijke grond, op plekken met een kortblijvende vegetatie (zand, leem en zavel).

Groeiplaats
Zeeduinen ('s winters onder water staande duinvalleien), moerassen (kalkmoerassen), afgravingen (moerassige plekken en tichelgaten), waterkanten (langs bergriviertjes en bergmeren), bermen (lemige bermen aan de rand van de Noordoostpolder) en drooggevallen zandplaten.

Verspreiding

Nederland
Zeer zeldzaam in het duingebied tussen Den Helder en Voorne en op Schiermonnikoog. Ook in het rivierengebied en in Flevoland.

Vlaanderen
Zeer zeldzaam in de duinen. Nu alleen nog bij De Panne en Westende.

Wallonië
Zeer zeldzaam in Lotharingen (in de zuidelijke Ardennen).

Wereld
Koude en gematigde delen op het noordelijk halfrond. Noordelijk tot bij de Noordelijke IJszee. Het meest in gebergten in Noord- en Midden-Europa.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Bonte paardenstaart

Verspreiding Bonte paardenstaart

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten