Bosandoorn

Algemeen

Zoals elke Andoorn heeft de Bosandoorn een vierkante stengel. Het enige onderscheid wat je op het oog kan maken, vergeleken Akkerandoorn (Stachys arvensis)  en Moerasandoorn (Stachys palustris)  zijn de wat kleinere en donker paars/rode bloemen. Verder moet je je neus gebruiken. Deze Andoorn-soort onderscheid zich van andere soorten door zijn niet echt aangename geur. Meestal is dit al vanaf een afstand te ruiken maar door een stengelblaadje te kneuzen is het wel duidelijk! Bij twijfel toch maar even kijken in een goede flora. Volgens de Duitse Wikipagina zijn het niet de bloemen die 'minder' ruiken maar de andere delen van de plant. Hij bloeit vanaf Juni tot in Augustus.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen in minstens 4  Andoorn (Stachys) soorten in het wild voor in Nederland:

  • Akkerandoorn (Stachys arvensis) - vrij zeldzaam
  • Bosandoorn (Stachys sylvatica) - algemeen
  • Moerasandoorn (Stachys palustris) - algemeen
  • Wollige andoorn (Stachys byzantina) - vrij zeldzaam

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Het woord Bos slaat op het feit dat de plant van schaduw houdt. Dit in tegenstelling tot de Moerasandoorn (Stachys palustris) is. Dat kan in het bos zijn maar ook onder of in de buurt van bomen/struiken.

Aangenomen mag worden dat de Nederlandse naam Andoorn via Andoren afgeleid is van het Duitse woord Andorn. Meestal wordt geschreven dat de namen Andorn of Andoorn moeilijk verklaard kunnen worden. Zeker is dat de naam niet verwijst naar een verband met doorns, want dat hebben die planten niet.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Bosandoorn is lid van de Lipbloemigen (Lamiaceae). Dit is een echte bijen plant. De bloemen zijn speciaal aangepast  voor insectenbezoek. De onderlip vertoont vaak gekleurde lijntjes en vlekken, een honingmerk die verteld waar de nectar zich bevindt. De plant heeft vaak een opvallende geur. Die onderlip is daarom de landingsplaats. Bij de meeste bloemen is een helmvormige bovenlip te zien die de stuifmeel tegen regen beschermt. De nectar zit aan het eind van een lange, maar niet zeer nauwe buis. Vaak alleen toegankelijk voor insecten met een tonglengte van een centimeter. De aardhommel maakt vaak een gaatje in de kroonbuis om gemakkelijk bij de nectar te komen. Dit heet inbreken. Als een insect landt op de onderlip, dan duwt hij intussen met zijn rug tegen de helmknoppen aan het uiteinde van de meeldraden. Via de rug van het dier wordt stuifmeel van een jonge bloem overgebracht op de stempel van een wat oudere bloem.

De bloemen van Bosandoorn zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt pas plaats wanneer de stampers naar beneden buigen en de meeldraden raken voordat de bloem verwelkt want de mannelijke en vrouwelijke bloemen zijn niet gelijktijdig rijp zijn. Dit heet protandrie. Het belang dat er toch zelfbestuiving plaats vindt is dat er dan tenminste 1 keer 100% zeker bestuiving plaats vind. Zoals hierboven beschreven word de plant bezocht door insecten voor kruisbestuiving. De zaden worden verspreid doordat zij in de vacht van dieren kleven, of schoenzolen e.d. van mensen. Ook vegetatieve vermeerdering is erg belangrijk voor deze plant.

Namen in andere talen

  • Frys: Boskhazze-ear
  • English: Hedge Woundwort, Whitespot
  • Français: Épiaire des bois
  • Deutsch: Wald-Ziest
  • Espanõl: Ortiga hedionda
  • Italiano: Stachide selvatica
  • Svenska: Stinksyska
  • Norsk: Skogsvinerot
  • Dansk: Skov-Galtetand

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Hedge Woundwort: Hedge betekent "haag/heg". Als in Nederland een plant graag in de schaduw groeit krijgt hij vaak de naam "bos" mee. In Dit geval geldt dit ook voor "heg". Wound betekent "wond" en wort "Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel." Het totale woord zegt dus dat deze plant nuttig was om wonden te genezen.
  2. Whitespot: Dit betekent natuurlijk "witte plek". Hiermee wordt de witte markering op de kroonbladen bedoeld.

Voor de verspreiding van Bosandoorn in Engeland zie deze kaart.

 De Franse naam is Épiaire des bois. Dit betekent "andoorn van het bos". Soms heet de plant ook wel Ortie puante. Dit betekent "stinkende brandnetel". Bosandoorn lijkt wel, met fantasie, op een Brandnetel maar is absoluut niet van hetzelfde geslacht of onderdeel van dezelfde familie.

De Duitse naam is Wald-ziest: Wald betekent "bos", zoals ook in Nederland. Doelend op het feit dat Bosandoorn graag in schaduw groeit. Het woord Ziest is afgeleid van het Sorbisch (zie op deze Wikipagina de volledige uitleg bij de alinea Etymologie), het archetype (de bron) is "čisćik". De naam verwijst naar de valse aren die het geslacht produceert.

Voor de verspreiding van Bosandoorn in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Ortiga hedionda. Ortiga betekent "brandnetel". Als deze plant niet bloeit heeft hij wel iets weg (met een beetje fantasie) van een brandnetel, bijv. deze Grote brandnetel (Urtica dioica). Deze plant is absoluut geen familie van de Brandnetels. Hedionda betekent "stinkende". De stengelbladeren ruiken minder aangenaam. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

De Italiaanse naam is Stregona dei boschi. Stregona betekent "tovenares". Waarom is mij onbekend. Dei boschi betekent "van het bos". Dit is de Italiaanse benaming voor het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. De hier genoemde naam kan ook nog varianten hebben. 

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse namen is Stinksyska: Dit woord bestaat uit twee delen. Stink betekent natuurlijk "stink". De verklaring staat bij de paragraaf Algemeen. Het woord Syska is waarschijnlijk afgeleid van het Duitse Ziest. Een heel ander woord maar Ziest was voor veel Zweden kennelijk moeilijk uit te spreken. Syska is tegenwoordig het Zweedse woord voor een Stachys soort.

Voor de verspreiding van Bosandoorn in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Skogsvinerot: Skog betekent "bos". De gebruikelijke naam in Noorwegen om een soort uit het geslacht Stachys (Andoorn) aan te geven is Svinerot. Svine betekent "zwijnen" en Rot betekent "wortel". Dus totaal Zwijnenwortel. Het ondergrondse deel van de plant bestaat uit vierkante wortelstokken met vertakkingen van langwerpige knollen en penwortels. De knollen zijn in doorsnede bijna cirkelvormig en hebben paren tegenover elkaar staande knoppen. Uit die knoppen kunnen dan weer nieuwe planten groeien. Die knollen werden vroeger aan de varkens gevoerd. Vóór het woord Svinerot staat de naam om welke soort het gaat. In dit geval Skog. Dit betekent "bos" en geeft aan dat de plant behoefte heeft aan een schaduwrijke omgeving.

De Deense naam is Skov-Galtetand:  Dit woord bestaat uit twee delen. Skov betekent "bos".Galte betekent "beer/zwijn" en Tand betekent gewoon "tand". De enige (niet veel geziene) verklaring die ik weet dat als de meeldraden zijn volgroeid deze rechts en links van de bloem hangen, als een soort slagtanden van een zwijn/beer.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Licht tot matig beschaduwde plaatsen op droge tot vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, humeuze, zwak zure tot kalkhoudende grond (op leem, slibhoudend of lemig zand, zavel, klei, löss en mergel). Vaak op verstoorde plaatsen.

Groeiplaats
Bossen (loofbossen en parkbossen), heggen, bosranden, struwelen, langs holle wegen, bermen, akkers (akkerranden), tuinen, langs spoorwegen (spoordijken), bij buitenplaatsen, uiterwaarden en waterkanten (hogere delen van beekoeverwallen en langs sloten en rivieren).

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied, in laagveengebieden, in Flevoland en op enkele Waddeneilanden.

Vlaanderen
Algemeen, maar zeldzaam in het kustgebied en in delen van de Kempen.

Wallonië
Algemeen, maar zeldzaam in de Hoge Ardennen.

Wereld
Centraal-Azië, de Kaukasus en Europa, behalve in enige noordelijke en zuidelijke randgebieden. Ingeburgerd in Noord-Amerika en Nieuw-Zeeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Bosandoorn

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Waardplant

Een waardplant is een plant waarop een bepaalde soort vlinder haar eitjes afzet. Dit is meestal de plant waarvan de rups van leeft, zodra die uit het ei is gekropen. Zo is het voortbestaan van die vlinder-soort meer gewaarborgd. Het is niet altijd zo dat die ene soort alleen op die ene plantensoort haar eitjes afzet. Soms spreidt de vlinder de kansen. Maar soms ook niet en is de vlinder volledig afhankelijk van die ene soort plant. Ook andere insecten, zoals zweefvliegen, bijen e.d., gebruiken bepaalde planten-soorten als waardplant en zijn hier deels of volledig afhankelijk van.

Bosandoorn is o.a. de waardplant voor Aardappelstengelboorder (Hydraecia micacea)

Bron: vlinderstichting.nl

Foto's