Algemeen
Brave hendrik is lid van de Amarantenfamilei (Amaranthaceae). Dit is geen gemakkelijke familie dus een goede flora is niet overbodig. Brave hendrik is ernstig bedreigd in Nederland en staat dan ook op de Rode lijst. Sinds 1950 is de plant zeer sterk achteruit gegaan (met 75 % tot 100 %). Hij komt nog voor in zuid-Limburg, de Betuwe en nog enkele plaatsen in het land. De plant werd vroeger gegeten als spinazie (de jonge groene bladeren) en blijkt ook nauw verwant te zijn aan het geslacht Spinacia. Brave hendrik werd tot de 18e eeuw op grote schaal door de Engelsen verbouwd. Ook kende de plant vroeger enkele medicinale toepassingen. Brave hendrik bloeit vanaf Mei tot en met Augustus.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 3 Blitum soorten in het wild voor in Nederland:
- Brave hendrik (Blitum bonus-henricus) - zeer zeldzaam
- Rode aardbeispinazie (Blitum virgatum) - zeldzaam
- Trosaardbeispinazie (Blitum capitatum) - zeer zeldzaam
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
De verklaring voor de naam Brave hendrik is niet alleen een letterlijke vertaling van het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam Chenopodium bonus-henricus, maar wellicht ook letterlijk overgenomen uit het Duits waar de naam voor de plant Guter Heinrich is. De krachten van een plant werden soms toegeschreven aan elfen, kobolden of kabouters en die geesten of demonen kregen in het Duits de naam Heinrich. Als er goede, genezende krachten optraden sprak men dan van een Guter Heinrich, als er schadelijke gevolgen waren van een Böser Heinrich, verwijzend naar een giftige plant, Tuinbingelkruid (Mercurialis perennis).
De naam Guter Heinrich is al oud. Hij word al gebruikt door Otto Brunfels in zijn publicatie Contrafayt Kreüterbuch (1532-1534) en ook genoemd door Hieronymus Bock in zijn publicatie New Kreütter Buch (1531-1551).
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Over de naam Brave Hendrik zijn pagina's vol geschreven over de bevruchting en verspreiding vrijwel niets. Ik ga toch een poging doen. De minimale bloempjes van de plant zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbevruchting vindt ook daadwerkelijk plaats. De bestuivers zijn insecten en de wind zorgt voor de verspreiding van de bevruchte zaden.
Namen in andere talen
- Frysk: Brave Hindrik
- English: Good King Henry
- Français: Chénopode Bon-Henri
- Deutsch: Guter Heinrich
- Espanõl: Pie de ganso
- Italiano: Farinella buon-enrico
- Svenska: Lungrot
- Norsk: Stolt henrik
- Dansk: Stolthenriksgåsefod
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Good King Henry: Dit is te vertalen als "goede koning Henry". Waarschijnlijk is dit (net als de Nederlandse naam) een vertaling uit het Duits. De Duitse naam Guter Heinrich was al eerder bekend en wil waar schijnlijk zeggen dat de plant goed (guter) was voor medische doeleinden. De naam Heinrich was een algemene naam die toebedeeld werd aan een wel of niet bestaand iemand. De naam King hebben de Engelsen waarschijnlijk zelf toegevoegd om het belang van de plant in hun land meer waarde toe te kennen. Maar de naam king kan ook gegeven zijn naar Henry IV, beschermer van botanici, om hem te eren met deze geneeskrachtige plant. Maar welke koning hiermee bedoeld word weet ik niet.
Voor de verspreiding van Brave hendrik in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Chénopode Bon-Henri: Dit is de Franse benaming voor de wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Guter Heinrich. Guter betekent "goede/brave" en Heinrich betekent "Hendrik/Henry". De uitleg is te lezen bij de Engelse naam.
Voor de verspreiding van Brave hendrik in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Anserina Buen Enrique: Dit is een combinatie van de wetenschappelijke naam van de familie waar deze plant bij hoort (zie 2e Franse naam) en een Spaanse naam. Buen betekent "goed/braaf" en Enrique is de Spaanse variant voor Hendrik.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,
De Italiaanse naam is Farinella buon-enrico. Farinella is, net als bij de Engelse naam, die toebedeeld werd aan een wel of niet bestaand iemand. Zoiets als Jan met de pet of het Amerikaanse John Doe. Buon-enrico betekent "Brave Hendrik", de Italiaanse benaming voor de wetenschappelijke naam.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Lungrot: Dit betekent "longwortel". Verwijsend naar de medicinale eigenschap dat de plant hielp tegen hoest.
Voor de verspreiding van Brave hendrik in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Stolt henrik. Stolt betekent "trots" en Henrik "Hendrik".
De Deense naam is Stolthenriksgåsefod. Dit betekent "trotse Hendrik ganzenvoet".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, warme, beschutte plaatsen op vochtige, zeer voedselrijke, vooral stikstofrijke, vaak met organisch materiaal bemeste, omgewerkte grond.
Groeiplaats
Bij boerderijen (bij mesthopen en beerputten), begraafplaatsen, bermen, braakliggende grond, langs heggen, ruderale plaatsen, oude muren, humeuze ruigten en soms in akkers.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Zeer zeldzaam.
Wallonië
Vrij zeldzaam in het zuidoosten. Elders zeer zeldzaam.
Wereld
Bijna heel Europa. Alleen in het hooggebergte kan de plant zich redelijk handhaven. Ingeburgerd in Noord-Amerika.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Brave hendrik

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten