Algemeen
Echt duizenguldenkruid is prachtig om te zien. Wel even goed kijken of het deze is, er zijn wel degelijk verschillen maar die zie je niet altijd meteen. Alle 3 de soorten Centaurium lijken op elkaar dus het is niet overbodig te vermelden om een flora te hebben waar ze allemaal in staan en veel tijd! Iets van die tijd kan bespaard worden m.b.v. de tabel gemaakt door Willemien Troestra op het forum van waarnemingen.nl. Hierin staan ze alle drie op een rijtje met de verschillen en overeenkomsten.
En dan is het genieten, want mooi zijn deze Duizendguldenkruiden zeker! Meestal als je deze plant vind zijn een groot aantal soorten in de buurt. Zoals bijv. Parnassia (Parnassia palustris), Ogentroost-soorten (Euphrasia) of bijv. Geelhartje (Linum catharticum). Het hoeft niet maar de kans is groot.
In oude plantenboeken, bijv. het Cruideboeck van Rembert Dodoens, word het Duizenguldenkruid afgebeeld als twee soorten, Grote sanctorie (Centaurium magnum) en Kleine sanctorie (Centaurium minus). Beide planten lijken totaal niet op een Duizendguldenkruid-soort. Waarschijnlijk heeft dit te maken met de verwarring met die andere Centaurium-soort, Knoopkruid (Centaurea nigra) die word genoemd in het mythologische verhaal dat ten grondslag ligt bij de vorming van de wetenschappelijke naam. Bij de paragraaf Verklaring Wetenschappelijke naam zie je dat deze soort pas in 1907 apart word beschreven. Echt duizendguldenkruid bloeit in Juli tot en met September.

Er komen in Nederland minstens 3 soorten Duizendguldenkruid (Centaurea) voor:
- Echt duizendguldenkruid (Centaurium erythraea) - algemeen
- Fraai duizendguldenkruid (Centaurium pulchellum) - algemeen
- Strandduizendguldenkruid (Centaurium littorale) - vrij zeldzaam
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het woord Echt is mijn inziens puur ter onderscheid. Naar mijn weten bestaat er geen 'onecht duizendguldenkruid' of zoiets.
De naam Duizendguldenkruid van deze plant is eigenlijk een verkeerde vertaling van de wetenschappelijke naam. De plant zou honderdguldenkruid moeten heten. Die honderd gouden dukaten die men er vroeger voor over had (zie de wetenschappelijke) werden al gauw duizend dukaten. Later, toen de verklaring niet meer in gebruik was, werd het in de volksmond ook duizendguldenkruid. Of dat in nu met de Euro zo blijft, is niet te voorspellen.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Echt duizendguldenkruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. In de bloem zitten geen honingklieren maar onder in de bloem is een nectarrijk weefsel gevormd. Er worden dan ook veel insecten aangetrokken, die en passant voor de bestuiving zorgdragen. Aan de meeldraden valt op dat de helmhokken als ze hun pollen kwijt zijn schroefvormig draaien. De bloemen van deze plant gaan alleen echt open in de zon en bij temperaturen van minstens 20 °C. Ze trekken talrijke insecten aan, waaronder vlinders. Na de bestuiving en rijping van de zaden worden deze door de wind verspreid en dit gaat over grote afstanden want de zaden beschikken over vruchtpluis (pappus).
Namen in andere talen
- Frysk: Haverine
- English: Common centaury
- Français: Érythrée petite-centaurée
- Deutsch: Echtes Tausendgüldenkraut
- Espanõl: Centaura menor
- Italiano: Centaurio a fiori grandi
- Svenska: Bredarun
- Norsk: skjermgylden
- Dansk: Mark-Tusindgylden
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Common centaury. Dit betekent "gewone centaury". Niet dat deze soort Centauraea nu zo veel voor komt maar meer ter onderscheid met de andere twee soorten.
Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort. Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc. Dit alles geldt ook voor het woord Vulgaris/Vulgare dat vaak aan het eind van een wetenschappelijke naam staat.
Voor de verspreiding van Echt duizendguldenkruid in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Érythrée petite-centaurée. Dit betekent 'Erythreaea klein Centaurium". Hiermee word aangegeven dat dit een kleinere variant is van de soort. Dit klopt in theorie wel maar is in de praktijk niet echt goed na te gaan.
De Duitse naam is Echtes Tausendgüldenkraut. Dit is de Duitse benaming voor de volledige Nederlandse naam.
Voor de verspreiding van Echt duizendguldenkruid in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij Centaura menor. Dit betekent "kleinste Centaurea)
De Italiaanse naam is centaurea minore. Dit betekent "kleine Centarie, een Italiaanse variant op de Franse naam.
De Zweedse naam is Flockarun. Flock betekent "groep/umbellatum". Maar de Moerasweegbree is absoluut geen familie van de Schermbloemenfamilie (Apiaceae/Umbelliferae). Waarschijnlijk wordt hier mee bedoeld dat de bloemen als een soort scherm aan het eind van de stengel zitten. De betekenis van het woord Arun is ingewikkeld en lang niet eenduidig. Arun is dé Zweedse naam voor een Duizendguldenkruid-soort. Het enige duidelijke citaat vond ik in het Svenska Akademiens Ordbok 'de Zweedse vorm arun is in de botanische literatuur terechtgekomen via Linnaeus, die op de hieronder geciteerde plaats stelt dat hij het woord hoorde in de parochie Efverlöfs in Skåne '.
Voor de verspreiding van Echt duizenguldenkruid in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Skjermgylden. Skjerm betekent "scherm". De plant groeit wel in een scherm maar is absoluut geen familie van de Schermbloemigen (Umbelliferae/Apiaceae). Gylden betekent "gouden". Gylden is dé Noorse naam voor een Duizendguldenkruid-soort. Het woord Gyllden is afgeleid van het eerste deel van de wetenschappelijke naam Centaurium. de Griekse naam κένταυρος voor Centaur. Maar dit werd in de Middeleeuwen ten onrechte vertaald met centum aurei dat "honderd gouden" betekent. Een afleiding die aanleiding gaf tot de namen Gylden/Gyllen.
De Deense naam is Mark-Tusengyllen. Mark "grens'. Misschien word hiermee de grens tussen water en land bedoeld waar de plant vaak te vinden is. Maar aangezien ik dit niet zeker weet is dit woord nog onbekend. Tusen betekent "duizend" en Gylden betekent "gouden". Gylden is ook in Deens dé Deense naam voor een Duizendguldenkruid-soort. Het woord Gyllden is afgeleid van het eerste deel van de wetenschappelijk naam Centaurium. de Griekse naam κένταυρος voor Centaur. Maar dit werd in de Middeleeuwen ten onrechte vertaald met centum aurei dat "honderd gouden" betekent. Een afleiding die aanleiding gaf tot de namen Gylden/Gyllen.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open (pioniervegetaties) tot grazige plaatsen op vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, zwak zure tot basische (kalkrijke) grond. Zoutmijdend (zand, zavel, leem, lichte klei, löss en mergel (vermengd met grind).
Groeiplaats
Bossen (langs zonnige bospaden), bosranden, struwelen, kapvlakten (op löss), opgespoten grond, afgravingen (leemgroeven, kleigroeven), langs spoorwegen (spoorwegterreinen en spoordijken), industrieterreinen, zeeduinen (kort afgegraasd weiland in duinvalleien), grasland (laagblijvend hooiland en langs afgestoken greppelkanten), bermen, kalkhellingen en soms aan waterkanten (slootkanten).
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in de Zeeuwse en Hollandse duinen, vrij zeldzaam in Zuid-Limburg, Noord-Brabant, in het oosten van het land en rond Amsterdam en zeldzaam in Flevoland. Elders zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Algemeen in de duinen. Elders minder algemeen.
Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied en in de zuidelijke Ardennen. Elders zeldzamer.
Wereld
Europa, noordelijk tot in het Oostzeegebied. Ook in Noordwest-Afrika en hier en daar in Zuidwest-Azië, Noord-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Echt duizendguldenkruid

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten