Algemeen
Als je naar het Floron verspreidingskaartje kijkt valt het op dat je deze zeldzame plant alleen in het midden en oosten van het land kan waarnemen. Ook in Zuid-Limburg is de kans groot dat hem ziet. Op de deze site van Floron is goed te lezen waarom deze plant juist daar groeit en niet bijv. in het westen van het land. Fraai hertshooi bloeit in juni tot en met augustus.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.
Er komen minstens 10 Hertshooi (Hypericum) soorten in het wild voor in Nederland:
- Berghertshooi (Hypericum montanum) - Zeer zeldzaam
- Canadees hertshooi (Hypericum canadens) - Zeer zeldzaam
- Fraai hertshooi (Hypericum pulchrum) - Zeldzame soort
- Gevleugeld hertshooi (Hypericum tetrapterum) - Algemeen
- Kantig/Gevlekt hertshooi (Hypericum maculatum) - Algemeen
- Mansbloed (Hypericum androsaemum) - Algemeen/verwilderde tuinplant
- Moerashertshooi (Hypericum elodes) - Vrij zeldzaam
- Ruig hertshooi (Hypericum hirsutum) - Zeldzaam
- Sint-janskruid (Hypericum perforatum) - Algemeen
- Sint-janskruid x Kantig hertshooi (Hypericum × desetangsi) - Algemeen
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het woord Fraai is voor mij onverklaarbaar en misschien wel een naam ter onderscheid van de andere soorten Hertshooi. Deze zijn immers ook "fraai". In de Flora Batava uit 1853 heet de plant Bevallig hertshooi.
De Duitse naam (Hartheu) verraadt eigenlijk de naam Hertshooi. De gedroogde stengels van deze plant leverde mindere kwaliteit hooi (hard hooi) op.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Over Hertshooi is verschrikkelijk veel geschreven als het gaat over de herkomst van de wetenschappelijke naam en over de Nederlandse naam Sint Janskruid (en de vele vertalingen hiervan). En natuurlijk heel veel over de eventuele medicinale eigenschappen. Maar niks over de bevruchting en verspreiding. En wat dat betreft al helemaal niet als het gaat over Fraai hertshooi, want deze plant is zeldzaam. Het enige dat ik heb kunnen vinden is dat de bloemen tweeslachtig zijn (hermafrodiet). En dat de plant word bezocht door insecten. Fraai hertshooi kan zich ook vegetatief vermeerderen.
Namen in andere talen
- Frysk: Heide sint-Janskrûd
- English: Slender St John's-wort
- Français: Millepertuis élégant
- Deutsch: Schönes Hartheu
- Espanõl: Hipérico de brezal
- Italiano: Iperico bello
- Svenska: Hedjohannesört
- Norsk: Fagerperikum
- Dansk: Smuk Perikon
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Slender St John's-wort. Slender betekent "slank". Ik ken de soort niet goed genoeg om te zeggen of dit te maken heeft met het uiterlijk of dit puur ter onderscheid is. St. John betekent St. Jan en Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel.
Voor de verspreiding van Fraai hertshooi in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Millepertuis élégant. Mille betekent "duizenden/ontelbare". Pertuis betekent letterlijk "zeegat/rechthoekige afvoer". Deze naam refereert aan het feit dat de stengelbladeren vol zitten met zogenaamde gaatjes. In werkelijkheid zijn dit doorzichtige kliercellen gevuld met etyrische oliën. Élégant betekent "fraai/elegant".
De Duitse naam is Schönes Hartheu. Schönes betekent "fraai". Hartheu is de Duitse benaming voor Hertshooi. De gedroogde stengels van deze plant leverde mindere kwaliteit hooi (hard hooi) op.
Voor de verspreiding van Fraai hertshooi in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Hipérico de brezal. Hipérico is afgeleid van de eerste wetenschappelijke naam. De brezal betekent "heide". Fraai hertshooi voelt zich het beste thuis op leembodem waar ook Heide voor komt.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Iperico bello. Dit betekent "mooie Hypericum".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Hedjohannesört. Hed betekent "heide. De uitleg staat bij de Spaanse naam. Johannes betekent "St. Jans" en Ört/eurt/urt is de Scandinavische term voor "kruid".
Voor de verspreiding van Fraai hertshooi in Zweden zie deze kaart.
De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk Fagerperikum/Smuk Perikon. Fager/Smuk betekent "zeer mooi/mooi" en Perikum/Perikon is de Noorse/Deense naam voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op droge, matig voedselarme, meestal leemhoudende, zwak zure grond (leem en zandig leem).
Groeiplaats
Bossen (langs bospaden), bosranden, struwelen, dichtgroeiende kapvlakten, heide, grasland, afgravingen (leemkuilen) en greppelkanten.
Verspreiding
Nederland
Zeldzaam in het oosten en midden van het land, in Zuid-Limburg en op Texel.
Vlaanderen
Zeldzaam. Het meest in de Zand- en Zandleemstreek en in de Leemstreek.
Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied en in de Ardennen (ten zuiden van de lijn Samber en Maas). Elders zeldzaam.
Wereld
West-Europa, van Noord-Portugal en Noordwest-Spanje tot in Zuidwest-Noorwegen, oostelijk tot in Oost-Duitsland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Fraai hertshooi
FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten
