Algemeen
Deze Walstro is goed te herkennen aan de gele stervormige bloemetjes. Maar omdat één kenmerk niet genoeg is raad ik toch aan een goede flora te gebruiken aangezien de Walstrofamilie redelijk groot is. Alhoewel dit de enige gele Walstro-soort is die in Nederland in het wild voor komt.
De plant (en andere Walstro-soorten) heeft de eigenschap melk te stremmen, vandaar een andere populaire naam in de zestiende eeuw 'kaasstremsel'. De botanicus John Gerard zegt (hij quote Pedanius Dioscorides: 'De mensen van Thuscane gebruiken het om hun melk te stremmen, en de kaas die ze maken van schapen- en geitenmelk is daardoor zoeter en lekkerder. Vooral de mensen in Cheshire, met name rond Nantwich, waar de beste kaas wordt gemaakt, gebruiken het in hun stremsel en waarderen die kaas veel meer dan andere kazen die zonder stremsel worden gemaakt.' De rijke kleur van deze kaas was waarschijnlijk oorspronkelijk afkomstig van deze plant, hoewel die kleur tegenwoordig wordt verkregen uit annatto (kleurstof afkomstig uit de zaden van de orleaanboom). De bloemen werden ook gebruikt in Gloucestershire om de kaas Double Gloucester te kleuren.
Na deze verhalen zag ik op de Franse Wikipagina het volgende staan 'De tweede naam (de 1e dus, Galium of het Franse Gaillet) van de plant suggereert dat deze werd gebruikt om melk te stremmen voor de kaasproductie. Dit is echter een slechte vertaling uit het Latijn, en verschillende experimenten uit het begin van de 19e eeuw, waaronder die van Antoine Parmentier , hebben aangetoond dat de plant niet in staat is melk te stremmen' .
De plant werd vroeger als verfplant gebruikt. Rode kleurstof werd i.c.m. Aluin uit de wortels ontgonnen en gele kleurstof uit de stengel en de stengelbladeren. Maar geen daarvan is geen grootschalige productie van toegepast, omdat de opbrengst te klein was om ze succesvol als verfplanten te kunnen kweken. Liggend bergvlas is een halfparasiet op Geel walstro. Ook de volledig parasitaire plant Walstrobremraap kan op Geel walstro voorkomen. Geel walstro bloeit vanaf Juni tot en met September.
Er komen minstens 10 soorten Walstro (Galium) in het wild voor in Nederland:
- Blauw walstro ((Sherardia arvensis) - vrij zeldzaam
- Geel walstro (Gallium verum) - algemeen
- Glad walstro (Galium mollugo subsp. erectum) - algemeen
- Kleefkruid (Galium aparine) - algemeen
- Kruisblad walstro (Cruciata laevipes) - vrij zeldzaam
- Kalkwalstro (Gallium pumilum) - zeer zeldzaam
- Lieve vrouwe bedstro (Galium odoratum) - algemeen maar verwilderde tuinplant
- Liggend walstro (Gallium saxatile) - algemeen
- Moeraswalstro (Galium palustre) - algemeen
- Ruw walstro (Gallium uligosum) - algemeen
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Geel want er bestaan ook andere/witte varianten. Het is trouwens de enige gele soort. Er is ook nog een Blauwe soort, Blauw walstro (Sherardia arvensis) en wat al schreef de rest is wit.
De Nederlandse naam Walstro is vermoedelijk een verbastering van het woord Wiegstro (van het Middelduitse wal=wieg). De planten uit dit geslacht werden vroeger vaak gebruikt als wiegbedekking. Ook volwassenen gebruikten dit. Aangevuld met o.a. hooi, mos, paardenhaar gaf dit enig comfort. Walstro ruikt heerlijk en is een geweldig insectenwerend middel. Deze eigenschap word heden ten dage soms nog gebruikt.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Geel walstro zijn tweeslachtig (hermafrodiet). De bloemen zijn zwak protandrisch. Dit wil zeggen dat de de mannelijke delen (meeldraden) en vrouwelijke delen (stamper) nooit gelijktijdig vruchtbaar zijn. De meeldraden van Geel walstro buigen zich met opengesprongen hokjes uit de bloem al naar buiten, voor de stempels geheel ontwikkeld zijn. Er zijn echter ook vaak bloemen, waarbij de stempels reeds geheel ontwikkeld zijn, terwijl de helmknopjes op dezelfde hoogte staan en dus spontane zelfbestuiving wel mogelijk is. Maar de meeste bevruchting vindt plaats middels insecten. Verspreiding vindt plaats door de wind of doordat de vrucht zich aan objecten hecht. Want de meeste vruchten van een Walstro-soort zijn ruw of erg ruw behaard. Maar Geel walstro bereikt gewoonlijk een hoogte van 20 tot 70 centimeter maar groeit ook laag bij de grond. Het produceert zowel bovengrondse als ondergrondse uitlopers dus vegetatieve vermeerdering is ook mogelijk.
Namen in andere talen
- Frysk: Giel slyt
- English: Lady's Bedstraw
- Français: Gaillet jaune
- Deutsch: Echtes Labkraut
- Espanõl: Cuajaleche, Galio
- Italiano: Caglio zolfino, Erba zolfina
- Svenska: Gulmåra
- Norsk: Gulmaure
- Dansk: Gul Snerre
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Lady's Bedstraw. Dit betekent "dames bedstro". Vroeger was het gebruikelijk dat ook dames van stand hun bed beter lieten opvullen met deze plant. Sommige mensen zien een verwijzing naar de legende dat dit kruid is gebruikt als een bed voor de kribbe van Bethlehem (Lieve vrouwe bedstro die dan weer Sweet woodruff[ in het Engels heet).
Voor de verspreiding van Geel walstro in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Gaillet jaune. Gaillet komt van Cailler en betekent "stremmen" en Jaune betekent "geel".
De Duitse naam is Echtes Labkraut. Dit betekent ook "echt stremselkruid".
Voor de verspreiding van Geel walstro in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Cuajaleche: Dit komt van Cuajar betekent "stremmen" en Leche wat "melk" betekent.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Caglio zolfino. Caglio betekent "stremsel". Dit verwijst weer naar het sap van de plant dat gebruikt werd om melk te stremmen. Zolfino betekent "zwavelstokje/lucifers", naar de kleur van de bloemen.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse en Noorse naam is nagenoeg gelijk, Gulmåra/Gulmaurer. Gul betekent "geel". De vertaling van het woord Måra/Maurer is verre van eenduidig. De enige vertaling die ik een beetje logisch vond was "dood" door de bijpassende bijgevoegde gevonden citaten van diverse websites. In de Finse volkstraditie staat geelgras ook bekend als "ruumiinheinä" ("begrafenisgras"), omdat geelgras in de kist onder de overledene werd gelegd. Vanwege de geur werd de plant vroeger ook gebruikt als beddengoed en in doodskisten. Maar het kan ook heel anders zijn...
Voor de verspreiding van Geel walstro in Zweden zie deze kaart.
De Deense naam is Gul Snerre. Gul betekent weer "geel" en Snerre komt van het oud Deens Snæriæ of het Zweeds Snärje en betekent "verstrikken", wat de plant trouwens absoluut niet doet tijdens de groei. Ook werd de plant traditioneel gebruikt om sterke drank te infuseren (een aftreksel van planten, dat wordt verkregen door het daarop gieten van (vaak kokend) water of olie), waarmee de unieke Deense drank bjæskwordt gemaakt. Deze drank is afkomstig uit Vendsyssel (Noord Denenmarken) en wordt gebruikt om een bittere of gekruide schnaps te beschrijven.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open tot grazige plaatsen op droge, zelden zeer vochtige, voedselarme tot matig voedselrijke, neutrale (zwak zure tot basische) grond (zand, leem, zavel, rivierklei en mergel).
Groeiplaats
Grasland (schraal grasland en hooiweiden op rivierklei), bermen, langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen), zandige dijken, zeeduinen (duinvalleien, duingrasland, regelmatig belopen veldjes bij zeedorpen en duinhellingen), waterkanten (hoge oeverwallen), zandduintjes langs de rivieren en het IJsselmeer, kalkhellingen en houtwallen.
Verspreiding
Nederland
Vrij algemeen in de duinen, in Zuid-Limburg, in het rivierengebied en plaatselijk in Zeeland. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Algemeen in het kustgebied en vrij algemeen in het Maasgebied en in de Leemstreek ten oosten van Brussel. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam of ontbrekend.
Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied, in Lotharingen (in de zuidelijke, kalkrijke Ardennen) en in delen van Brabant. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Wereld
Gematigde en koelere streken op het noordelijk halfrond.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Geel walstro

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten