Algemeen
Je zou het niet zeggen maar Geelhartje en Vlas (Linum usitatissimum) behoren tot de zelfde familie, de Linaceae. Maar in tegenstelling tot Vlas heeft dit ongelofelijk kleine plantje prachtige witte bloemetjes (met een geel hartje) van 3 tot 5mm!! Een grappig feitje las ik op de Zweedse Wikipagina. Geelhartje is al in 1720 door Anders Celsius (jawel die van Graden Celcius!) beschreven. Een niet botanisch feitje. Celsius had bedacht dat het vriespunt op 100 graden van water was en het kookpunt op 0 graden. Linnaeus vond dit omgekeerd logischer. Dus hebben we aan Linnaeus te danken dat dit nog steeds zo is! Carl Linnaeus publiceerde dit plantje pas 33 jaar later in 1753 in de publicatie Species Plantarum. Helaas staat Geelhartje op de rode lijst als Kwetsbaar en is het de laatste tijd met 50-75% achteruitgegaan. Het geelhartje bloeit van juni tot augustus.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
De verklaring wordt hierboven beschreven.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De piepklein bloemetjes van Geelhartje zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt in eerste instantie niet plaats maar de helmknoppen bevinden zich op hetzelfde niveau als de stempels , maar aanvankelijk relatief ver van elkaar vandaan maar later komen ze dichter bij de stempels, zodat spontane zelfbestuiving toch kan plaatsvinden. De bloemen bevatten nectar , maar zijn geurloos. De bestuiving vindt voornamelijk plaats door tweevleugelige vliegen (Diptera). Wanneer een rijpe zaadkapsel opengaat, vallen de zaden door hun eigen gewicht op de grond, vlakbij de plant. Ook vindt zaadverspreiding plaats doordat de zaden kleverige zijn.
Namen in andere talen
- Frysk: Gielhertsje
- English: Fairy flax, Purging flax
- Français: Lin purgatif
- Deutsch: Purgier-Lein
- Espanõl: Lino catártico
- Italiano: Lino purgativo
- Svenska: Vild-lin
- Norsk: Vill-lin
- Dansk: Vild Hør
Verklaring Buitenlandse namen
Er twee Engelse namen:
- Fairy flax. Dit betekent "sprookjes vlas". Het is wellis waar geen een op een vertaling maar ik heb begrepen van iemand uit Engeland dat veel planten die erg klein zijn het woord Fairy voor de naam word gezet. De plant is familie van Vlas (Linaceae).
- Purging flax Dit betekent "purgerende vlas". Het verwijst naar het feit dat deze plant familie is van Vlas (Linaceae) en vroeger was het een purgerend (laxeer) middel.
Voor de verspreiding van Geelhartje in Engeland zie deze kaart.
De Franse/Duitse naam is Lin purgatif/Purgier-Lein. Dit betekent beide "purgerend linnen" en heeft dezelfde strekking als de Engelse uitleg.
Voor de verspreiding van Geelhartje in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Lino catártico. Dit is de Spaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Lino purgativo. Ook deze naam betekent "purgerend linnen".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse/Noorse/Deense naam is min of meer gelijk. Vild-lin/ Vill-lin/Vild Hør. Deze nemen verwijzen naar het feit dat Vlas een cultuurvariant is en deze plant een wilde variant is.
Voor de verspreiding van Geelhartje in Zweden zie deze kaart.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open plaatsen op matig voedselarme, niet bemeste, vochtige tot vrij natte, neutrale (zwak zure tot kalkhoudende), maar meestal basische grond (zand, leem, zavel, veen en mergel).
Groeiplaats
Heide (grazige heide op leem en langs heidepaadjes), grasland (open plekjes in neutraal, kalkhoudend schraal grasland en beekdalhooiland), bermen, moerassen (open plekken in kalkmoeras of soms in trilveen), waterkanten (langs vennen o.i.v. kalkrijke kwel), drooggevallen zandplaten, klippen, zeeduinen (noordhellingen, duinvalleien en binnenduinweiland) en afgravingen. In Wallonië ook op droge, rotsachtige kalkhellingen.
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in Zuid-Limburg, Zeeland, het Lauwersmeergebied, de Noordoostpolder en in de duinen. Elders zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Vrij zeldzaam in de duinen. Elders zeer zeldzaam. Sterk afgenomen.
Wallonië
Vrij algemeen ten zuiden van de lijn Samber en Maas. Elders zeer zeldzaam.
Wereld
Het grootste deel van Europa. Oostelijk tot in de gebergten van Zuidwest-Azië (Kaukasus en Oeral). Ook op IJsland, in oostelijk Noord-Amerika en Nieuw-Zeeland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Geelhartje

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten