Gevlekte aronskelk

Algemeen

Over deze plant valt een boel te zeggen. Niet over de wel of niet aanwezige vlekken op bladslippen of de groeipopulatie in zuid-Limburg waar de plant algemeen voorkomt maar over de manier van verspreiding. Deze is namelijk heel bijzonder. Eigenlijk kennen veel mensen deze alleen van het als kamerplant op de vensterbank maar de Gevlekte aronskelk is een plant uit de familie van Araceae (de Aronskelken). Een familie uit zuid-Amerika, jawel het tropisch oerwoud.

Op de dag van de opening van de bloemschede (hij gaat bloeien) verspreidt de bloemloze knots een sterke aas- of mestgeur. Op deze geur komen insecten af die hun voedsel in aas of mest vinden. Ze landen op de lichtgekleurde binnenkant van de bloemschede, glijden uit en vallen in de ketel (een soort afgesloten holle ruimte waar de daadwerkelijke vrouwelijke en mannelijke bloemetjes zich bevinden). De gevangenschap van deze insecten duurt een dag. Dit geeft de bloem de tijd voor bestuiving. Daarna krijgen de insecten (in dit geval motmugjes van het geslacht Psychodidae) de kans de bloem te verlaten en op weg te gaan naar de volgende gevlekte Aronskelk.

Deze plant heeft de eigenschap, thermogenese. Slechts 11 van de 450 bloeiende plantenfamilies heeft dit. Thermogenese is een chemische reactie waarbij warmte ontstaat die word gebruikt om naast geur bijv. insecten te lokken. Het werd ontdekt door Chevalier de Lamarck op de Arum italicum in 1777 en bestudeerd door de Zwitserse botanicus Alphonse Louis Pierre Pyrame de Candolle.

Sindsdien hebben botanici veel warmteproducerende bloemen, bloeiwijzen of kegels gevonden: naast de (Aronskelken) Araceae zijn er de Lotus (Nelumbonaceae ), sommige (Waterlelies) Nymphaeaceae , (bijv. Pijpbloem) Aristolochiaceae , Palmen ( Arecaceae ), Annonaceae , Magnoliaceae , Illiciaceae , Rafflesiaceae , Winteraceae en Cycadaceae.

Samen met de Italiaanse aronskelk (Arum italicum) is dit de enige Aronskelksoort (Arum) die in het wild voorkomt in Nederland. De gele stippen op het Floron verspreidingskaartje duiden er op dat deze soort ook ingezaaid wordt (de Italiaanse aronskelk nog veel meer). Een klein hulpmiddeltje om deze twee planten in vrucht-stadium (als de plant al heeft gebloeid en de vrucht-aar te zien is) is deze tabel die staat op het forum van waarnemingen.nl. De plant wordt gezien als stinsenplant en bloeit dus in April en Mei.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Omdat bijna alle sites er voor waarschuwen, deze plant is giftig. Het volgende stukje komt van de Engelse Wiki-pagina over deze plant: 

Alle delen van de plant kunnen bij veel mensen allergische reacties veroorzaken . De plant moet daarom met voorzichtigheid worden behandeld. De aantrekkelijke bessen zijn extreem giftig voor veel dieren, inclusief mensen, maar ongevaarlijk voor vogels, die ze eten en de zaden verspreiden. Ze bevatten oxalaten van saponinen , die naaldvormige kristallen hebben die de huid, mond, tong en keel irriteren en resulteren in een zwelling van de keel, ademhalingsmoeilijkheden, brandende pijn en maagklachten. Hun scherpe smaak, gekoppeld aan het bijna onmiddellijke tintelende gevoel in de mond bij consumptie, betekent echter dat er zelden grote hoeveelheden worden ingenomen en dat ernstige schade ongebruikelijk is. Het is een van de meest voorkomende oorzaken van accidentele plantenvergiftiging op basis van de aanwezigheid op de spoedeisende hulpafdelingen van ziekenhuizen. Er is geen bekend tegengif tegen A. maculatum -vergiftiging. Luchtwegbeheer kan de mortaliteit verminderen en agressieve toediening van vocht kan nierschade voorkomen.

De wortel van de deze Aronskelk is, wanneer goed geroosterd of gekookt, eetbaar en werd, wanneer gemalen, ooit verhandeld onder de naam Portland sago . Het werd gebruikt om saloop (Salep , ook gespeld als sahlep of sahlabte) te maken, een drankje dat populair was vóór de introductie van thee of koffie. Het kan zeer giftig zijn als het niet correct wordt bereid.

De giftigheid gaat ook op voor de Italiaanse aronskelk (Arum italicum) maar ik heb persoonlijk het gevoel dat bij deze plant de giftigheid op de achtergrond staat terwijl beide planten bij vruchtvorming de zo typerende Aronskelk vormen die verschrikkelijk veel op elkaar lijken.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De vlekken zitten op het stengelblad van de plant maar dit is niet altijd het geval.

De naam Aron heeft twee verklaringen:

  1. De naam komt uit het Grieks maar is verder niet bekend.
  2. Een religeus verhaal. Toen Jozeph en de verspieder Kaleb naar het land Kanaan (het beloofde land) trokken, namen zij de staf van Aeron mee. Op deze staf droegen zij een druiventros. Nadat de druiventros van de staf was genomen staken zij de staf in de grond. Op die plek schoot een plant uit de grond omhoog (Arum). Het is het zinnebeeld van een gezegende vruchtenoogst gebleven. De plant wordt in Duitsland dan ook Gefleckter Aronstab genoemd.

Met de kelk word de beker van de plant bedoeld waar insecten invallen om zo met stuifmeel bedekt te raken.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Mooier dan het verhaal op de site van floravannederland.nl kan ik het niet verwoorden; 

Aan het eind van de vroege lente komen in de planten de bloeiknoppen tot ontwikkeling. Hieruit komt een heel typische bloeiwijze te voorschijn, een zogenaamde bloeikolf. Allereerst valt de spatha op. Dat is een wit tot heel licht groen gekleurd blad dat aanvankelijk opgerold is, maar zich al snel openvouwt. Tegen de witte achtergrond van deze spatha steekt een bruinrode tot paarsmetalige knots af. Deze blijkt vooral in de avonduren een grote rol te spelen. In de knots treedt verbranding op van acetylsalicylzuur en als gevolg van deze opwarming verdampt de knots geurstoffen die op aasgeur lijken. Op deze aasgeur komen heel veel kleine vliegjes en motjes af die eigenlijk normaal op een lijk afkomen om zich te voeden (motmugjes van het geslacht Psychoda). Ze zien met hun facetogen de spatha niet en botsen daar gemakkelijk tegenaan. Door de klap raken ze even bedwelmd en vallen langs de gladde spatha naar beneden tot onder in de bloeiwijze, de afgesloten ketel. Daar waar de spatha gesloten is zitten twee naar beneden gerichte kransen van haren, in feite omgevormde bloemetjes. Daardoor kunnen de vliegjes als ze naar boven willen kruipen niet de bloeiwijze verlaten. Ze zitten gevangen.

In deze situatie zijn de vrouwelijke bloemetjes die onder in de bloeiwijze zitten ontvankelijk voor pollen. Een dag later komen de mannelijke bloemetjes die iets hogerop in de ketel zitten tot bloei en de meeldraden laten veel pollen of stuifmeel los dat op de vliegjes of motjes valt. Die raken onder het pollen. Vlak daarna verwelken de haren en kunnen de vliegjes -eindelijk- ontsnappen. Ze zullen dan uitgehongerd op zoek gaan naar iets eetbaars en dat zal een lijk van een muis of iets dergelijks zijn. Maar ze kunnen ook aangelokt worden door de aasgeur van een andere net in bloei komende Gevlekte aronskelk. Als dat het geval is herhaalt zich het verhaal van hiervoor. Ze botsen weer tegen een spatha, vallen naar beneden de bloeiwijze in en met het pollen van een vorige bezochte bloeiwijze worden de vrouwelijke bloemetjes bevrucht.

De bevruchte vrouwelijke bloemetjes groeien in eerste instantie uit tot groene bessen, die later rood kleuren. Op het eind van het seizoen zie je deze staven met rode vruchtjes in het bos staan. Spatha en knots zijn dan al lang vergaan en de bladeren zijn dan al aan het verwelken.

Die bessen worden gegeten door div. dieren en zo verspreid. Alhoewel dit niet echt vaak voorkomt. Meestal sterft de 'aronskelk' gewoon af.

Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding

Namen in andere talen

  • Frysk:  Wylde aronstsjelk
  • English: Snakeheads, Adder's root, Wild arum, Devils and angels, Cuckoo-pint, Adam and Eve, Lords-and-ladies, Jack in the pulpit, Adders tongue
  • Français: Arum tacheté
  • Deutsch: Gefleckter Aronstab
  • Espanõl:
  • Italiano: Gigaro scuro
  • Svenska: Fläckig munkhätta
  • Norsk:Flekkmunkehette
  • Dansk: Plettet Ingefær

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn heel veel (tientallen!) Engelse namen voor deze plant. O.a deze Snakeheads, Adder's root, Wild arum, Devils and angels, Cuckoo-pint, Adam and Eve, Lords-and-ladies, Jack in the pulpit, Adders tongue. De meest gebruikte is naar mijn idee Lords-and-ladies. Dit betekent natuurlijk "heren en dames".  Een subtiele vergelijking tussen deze twee geslachten.

Voor de verspreiding van Gevlekte aronskelk in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Arum tacheté. Dit is de Franse benaming voor de Nederlandse naam, "gevlekte aronskelk".

De Duitse naam is Gefleckter Aronstab. Dit betekent "gevlekte Arons' staf", dus de Duitse benaming voor de volledige Nederlandse naam.

Voor de verspreiding van Gevlekte aronskelk in Duitsland zie deze kaart.

De Italiaanse naam is Gigaro scuro. De vertaling/verklaring voor het woord Gigaro is onbekend. De naam Gigaro word in Italië gebruikt voor elke soort uit het geslacht Arum (Aronskelk). Bijv. Gigaro italicum (Italiaanse Aronskelk). Scuro betekent "donker", verwijzend naar de (soms) gevlekte stengelbladeren.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse en Noorse naam is nagenoeg gelijk, Fläckig munkhätta/Flekkmunkehette. Dit betekent "gevlekte monnikskap".

Voor de verspreiding van Gevlekte aronskelk in Zweden zie deze kaart.

De Deense naam is Plettet Ingefær. Dit betekent "gevlekte gember". Het is een typische Deense naam. De wortels van het geslacht Arum zouden ligt naar gember ruiken.

Verspreiding Gevlekte aronskelk

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's