Grote kaardebol

Algemeen

De Grote kaardebol is een unieke plant. Er is geen enkele plant te vinden met een stekelige bol met bloemen erin. En deze bloemen bloeien dan ook nog eens in een baan vanuit het midden naar boven en naar beneden. De plant is zo stekelig en stevig dat je hem niet even met de hand afplukt. Dit in tegenstelling tot de Kleine kaardebol (Dipsacus pilosus). Deze heeft ook nog eens witte bloemen en staat te boek als een zeldzame soort. De Grote kaardebol komt bijna in heel Nederland voor maar laat het in het Oosten een beetje afweten. Hij bloeit in Juli tot en met September.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Grote want er bestaat ook nog een Kleine kaardebol (Dipsacus pilosus).

De gedroogde hoofdjes van de plant werden vroeger gebruikt om de wol te kaarden (distelen).Hiertoe werden een aantal van deze kaardebollen in een kruisvormige, houten houder bevestigd. De stroschubben dienden daarbij als de tanden van een kam.

Het volgende sprookje over de Kaardebol is afkomstig van de natuurverhalensite van Natuurverhalen.nl:

In de winter ziet u de grote kaardenbol regelmatig uitsteken boven het dorre landschap. Engelen schonken een arme man kaardenbollen als dank voor de gastvrije ontvangst. Hoe dat zo gekomen is hoort u in deze Arabische sage:

Heel lang geleden  werd er op een avond op de deur geklopt van een klein vervallen huisje. Twee vermoeide mannen vroegen de arme bewoner om een slaapplaats voor de nacht. Gastvrij deelde hij met hen zijn schaarse voedsel en ruimde in zijn kleine huisje een plekje in voor de nacht. De reizigers bleven een paar dagen, waardoor zijn bescheiden voedselvoorraad uitgeput raakte. Op de derde avond verontschuldigde de arme man zich beschaamd: ”Graag zou ik u gastvrij onthalen, maar ik ben slechts een arme man. Ik kan u, mijn gasten, geen maaltijd meer aanbieden. Al het eten is op. Ik adviseer u bij mijn buurman aan te kloppen, hij is een rijk man.” De twee reizigers werden echter bij de deur van het witte stenen huis afgescheept met enkele munten. De beide buurmannen keken ieder door hun eigen raam naar buiten  toen de reizigers vertrokken. Verbijsterd zagen ze hoe de beide mannen plotseling in twee engelen veranderden en terugkeerden. De engelen gaven de arme buurman een klein pakje zaad en de rijke buurman een groter pakje zaad. Direct strooiden beiden verwachtingsvol de zaden op hun land en wachten gespannen af wat deze hemelse zaden zouden voortbrengen. De ongastvrije buurman zag dat uit zijn zaad prachtige bloemen te voorschijn kwamen, maar zij  bloeiden slechts één dag. Hij kon de bloemen niet alleen niet verkopen, maar het bleek een hardnekkig onkruid dat zijn andere gewassen overwoekerde. Binnen een paar jaar was hij een arm man. Teleurgesteld was ook de gastvrije arme buurman toen er bij hem alleen maar hoge distels opkwamen met stekelige kolven, vreemd bloeiend met laagjes blauwe bloempjes. Op een nacht kreeg de arme man in een droom een boodschap: “Laad de distelbollen op een kar en verkoop ze op de markt van de stad aan schapenboeren. Zeg hen dat ze hiermee beter hun wol kunnen kaarden.” De volgende dag toog hij met een volle kar stekelige bollen naar de grote markt en keerde met veel geld huiswaarts. Binnen een paar jaar was hij een rijk man. Sindsdien gebruiken schapenboeren deze bollen om hun wol te kaarden.

Namen in andere talen

  • English: Wild teasel, Fuller's teasel
  • Français: Cardère sauvage
  • Deutsch: Wilde Karde
  • Espanõl: Cardencha
  • Italiano: Scardaccione selvatico 
  • Svenska: Kardvädd
  • Norsk: Kardeborre
  • Dansk: Gærde-Kartebolle

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Wild teasel/teazle: Eigenlijk is dit een kleine variant op de Nederlandse naam, "wilde kaardebol".
  2. Fuller's teasel: Dit is een combinatie van de tweede wetenschappelijke naam en de eerste Nederlandse naam.

De Franse naam is Cardère sauvage. Cardère betekent "gekaard" en Sauvage betekent  "wild", Wilde kaardebol dus.

De Duitse naam is Wilde Karde. Dit betekent ook "wilde kaardebol".

De Spaanse naam is Cardencha. Dit is een afgeleide van het Spaanse werkwoord Cardare wat natuurlijk ook "kaarden" betekent. Er zijn verschrikkelijk veel Spaanse volksnamen, afgeleid van dit werkwoord, voor deze plant.

De Zweedse naam is Kardvädd. Vädd is een Zweedse naam voor het geslacht Dipsacaceae (Kaardebol familie). De herkomst van de naam is onzeker.

De Noorse naam is Kardeborre. Dit betekent eigen ook "kaardebol" maar het heeft uitleg nodig. Kardeborre is een combinatie van het werkwoord "Karde", wat betekent "het kaarden van wol", en "Borre", Dit is eigenlijk de naam voor Arctium lappa (Grote klit en in het Engels Burdock). Hiermee wordt in het algemeen een bol met stekels mee bedoeld. Dus een klit om wol mee te kaarden.

De Deense naam is Gærde-Kartebolle. Gærde is een bouwwerk dat twee gebieden van elkaar scheidt (dit kan een tuin, begraafplaats of bijv. een weiland zijn). Gærde wordt ook gewoon vertaald als hek, dus een minder massief bouwwerk. Beide betekenissen geven nog geen echte verklaring, die is onbekend. Vrij gedacht kan het natuurlijk zijn dat de plant een erfafscheiding zou kunnen zijn. Kartebolle betekent gewoon "kaardebol".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, humushoudende, basische en meestal kalkhoudende grond (klei en mergel, ook wel op stenige plaatsen en zand).

Groeiplaats
Dijken (rivieren en kanalen), ruigten (kalkrijke ruigten), pioniervegetaties, braakliggende grond, bermen (verstoorde plaatsen), langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen), haventerreinen, industrieterreinen, plantsoenen, afgravingen (zandgroeven) en kapvlakten.

Verspreiding

Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in Zuid-Limburg, het rivierengebied en in Zeeland. Elders vrij zeldzaam tot zeldzaam.

Vlaanderen
Vrij algemeen in het kustgebied (het meest in de Polders), het Maasgebied en de Leemstreek. Elders zeldzamer.

Wallonië
Algemeen in Lotharingen en de Kalkstreek (de zuidelijke Ardennen). Elders zeldzamer.

Wereld
Zuid-, West- en Midden-Europa, Zuidwest-Azië, Noordwest-Afrika en Noord-Amerika. Elders soms ingeburgerd.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Verspreiding Grote kaardebol

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's