Grote klaproos (Papaver rhoeas)

Details
Grote klaproos

Algemeen

De papaver staat om drie dingen bekend. Ten eerste dat de plant word geteeld voor verdovende middelen. Niet elke soort is hier geschikt voor. Het betreft hier meestal de Papaver somniferum (Slaapbol). Ten tweede is de plant symbool geworden van de eerste wereld oorlog. Na al dat bloedvergieten verschenen op de graven van gesneuvelde soldaten Papavers. De Engelse naam Flanders poppy verwijst hier ook naar. Op de website van historiek.net staat het volledige verhaal.

Dit alles n.a.v. het symbolisch verhaal; 'Vroeger werd gedacht dat de plant groeide op de plaats waar iemand vermoord was en dat het bloed door de plant werd opgenomen en bewaard in de bloembladen. Daarom dacht men dat dit de oorzaak was van de vele klaprozen op het slagveld. In werkelijkheid is de oorzaak dat de zaden pas kiemen als ze aan licht worden blootgesteld. Doordat het slagveld omgewoeld werd, kwamen de zaden aan het licht en kiemden. Dit waren de zaden van de Grote klaproos.

Ten derde de opvallend mooie verschijning. Meestal betreft dit de vuurrode verschijning van de Grote klaproos (Papaver rhoeas). Helaas verliest de plant na een stevige regenbui of flinke wind zijn mooie kroonbladen. Dit is ook terug te lezen bij de verklaring van het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam.

Ook werd het sap van de uitgeperste bloembladen van twee Papaver-soorten, de Papaver rhoeas (Grote klaproos) en de Papaver argemone (Ruige klaproos, vroeger gebruikt om de korst van een Noord-Hollandse kaas rood te kleuren i.p.v. Tournesol (soort lakmoes kleurstof) te gebruiken. De kaas kreeg de naam Roodkorst. Deze plant en de Bleke klaproos (Papaver dubium) zijn soms minder gemakkelijk uit elkaar te houden.Een tabel op Waarnemingen.nl zorgt voor het verschil tussen de Grote- en Bleke klaproos. De Grote klaproos bloeit in Mei, Juni en Juli.

Het gebruik om broden, bolletjes e.d met papaverzaad (maanzaad) te bestrooien was al bekend bij de Romeinen, te lezen in de Naturalis historia van Plinius de Oudere. De mythe omtend deze zaadjes is als volgt. Naast deze voedingsstoffen bevat maanzaad ook een kleine hoeveelheid opium. Van deze stof wordt onder andere morfine en heroïne gemaakt. Geruststelling: je moet kilo’s maanzaad eten om deze effecten te merken. Een broodje (of een heel brood) met maanzaad kun je gerust eten.

De Klaproos is o.a. te zien op dit schilderij van Claude Monet geschilderd in 1873 getiteld Coquelicots (Grote klaprozen dus), op een oemeens bankbiljet van 200 Lei,

     

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 7 soorten Klaprozen/Papavers (Papaver) in het wild voor in Nederland:

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De plant is groot maar niet echt veel groter dan andere Klaprozen dus het woord Groot dient ter onderscheid.

De plant dankt haar naam aan een oud kinderspelletje. Je kunt een bloemblad tot een bolletje vouwen en vervolgens kapot slaan tegen je voorhoofd of tegen de rug van je hand. De samengedrukte lucht doet het kleine bolletje met een klap openspring. Een oud verhaal bevestigd dit. De botanicus L. Fuchs (1543) schrijft in zijn publicatie Neue Kräuterbuch 'Die kinder haben jre kurtzweil mit disen blumen / dann sie mit den blettern schnallen in der handt oder stirn machen / daher würdt diß kraut Klapperroß‘ en vertaald in het Oud-Nederlands 'De kinderen hebben het genuechte met dessen bloemen, went sij legghen de bladeren tusschen haer handen oft op haer voorhooft, ende sy doen die clappen oft geluyt geuven, ende daerom so heet dit cruyt Clapper rose'.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De vel rode bloemen van de Grote klaproos zijn tweeslachtig (hermafrodiet) Zelfbestuiving vindt niet plaats omdat elke Klaproos-soort zelfsteriel is. Dit betekent dat het genetisch onmogelijk is om succesvolle kieming te volbrengen. De plant wordt bestoven door insecten, die worden gelokt door de bloemen en zorgen voor kruisbestuiving. Dit alles natuurlijk voor de noodzakelijk zaadvorming. Maar de Grote klaproos maakt geen nectar aan. Maar 8 procent van de plantensoorten (waaronder klaprozen)  produceren alleen stuifmeel. Vlinders zijn specialisten in het opzuigen van nectar en negeren daarom de klaproos. De bloem heeft dan ook geen nectarklieren. Na bestuiving laat elke Klaproos-soort zijn kroonbaden vallen. Als het zaad rijp is vormt zich een zaaddoos met bovenop een soort afdakje dat omhoog kan gaan. Deze zaaddoos is qua vorm en stempelstralen typerend voor elke soort Klaproos. Door toedoen van de wind of iemand die tegen de bloem aankomt, strooit de klaproos via kleine openingen iedere keer wat zaadjes. Een soort zoutvaatje eigenlijk.

Namen in andere talen

  • Frysk: Klaproas
  • English: Corn poppy, Flanders poppy
  • Français: Coquelicot
  • Deutsch: Klatschmohn
  • Espanõl: Amapola silvestre
  • Italiano: Papavero comune
  • Svenska: Kornvallmo
  • Norsk: Kornvalmue
  • Dansk: Korn-Valmue

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Corn poppy: Corn betekent "graan". Het woord Poppy is niet zo makkelijk te verklaren. Er zijn wel 4! mogelijke oplossingen. Allemaal uitgelegd op deze Wikki-pagina.
  2. Flanders poppy: Deze naam laat zich moeilijk vertalen. De klaproos is een mooie rode opvallende plant en is het symbool geworden van de slachtoffers van de 1e wereldoorlog. Deze Papavers zijn een opvallend kenmerk van " In Flanders Fields " door de Canadese luitenant-kolonel John McCrae , een van de meest geciteerde Engels-talige gedichten samengesteld tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het woord Flanders staat dus voor dit gedicht dat over de slag bij Ieper (inderdaad Vlaanderen) gaat.

Voor de verspreiding van Grote klaproos in Engeland zie deze kaart.

Er zijn twee Franse namen:

  1. is Coquelicot. Ook deze naam is eigenlijk niet te vertalen. Voor het eerst is de naam coquelicoq beschreven in 1545. Zijn naam is een variant van het voormalige Franse coquerico, het geluid voortgebracht door een haan. Het is een onomatopee (een woord dat opgeschreven is zoals het geluid klinkt). Het is een metafoor tussen de kleur van de bloem en die van de kam van de haan. De naam komt uit het Picar. Dit is een Romaanse streektaal gesproken in het uiterste noorden van Frankrijk , Nord-Pas-de-Calais en Picardië en delen van de Belgische regio Wallonië.
  2. Pavot-coq: Dit betekent "haan-papaver/klaproos.

De Duitse naam is Klatschmohn. Dit betekent letterlijk "(achter)klap maanzaad". Het woord Klap wordt bij de Nederlandse naam uitgelegd. Het woord Maanzaad komt van de zaden van de papaver in de "bol" die deze naam hebben gekregen. De betekenis van Maan in het woord Maanzaad is vanwege de gelijkenis met deze planeet. Het woord Maan of Meen komt uit het middelnederlands. Ook het Middelengelse kent de vorm Mecop en ook bijv. het Middelnederduits kent de naam Mānkop. Deze en vele andere vormen zie je in diverse talen bij de vele volksnamen terug.

Voor de verspreiding van Grote klaproos in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Amapola silvestre. Amapola is de Spaanse benaming voor Papaver. Silvestre betekent "wild". Dit woord is uitsluitend ter onderscheid van de andere soorten Papaver. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is  Papavero Rosso. Dit is een combinatie van de eerste wetenschappelijke naam en het woord Comune dat "gewoon" betekent. Dit is puur ter onderscheid. Er zijn in Italië  diverse soorten Papaver gedocumenteerd. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. De hier genoemde naam kan ook nog varianten hebben. Dit geldt zeker voor de Grote klaproos. Deze plant heeft onnoemelijk veel andere namen in Italië.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Kornvallmo. Korn betekent "graan" en Vallmo is het Zweedse woord voor Klaproos. Dus Graan-klaproos, net zoals de eerste Engelse naam.

Voor de verspreiding van Grote klaproos in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam is Kornvalmue. Korn betekent ook weer "graan" en Vallmue betekent ook weer "klaproos".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen (pioniervegetatie) op droge tot vochtige, omgewerkte, matig voedselrijke tot zeer voedselrijke, vaak kalkhoudende grond (lichte klei, löss, zavel, leem, lemig zand en stenige plaatsen).

Groeiplaats
Akkers, bermen, omgewerkte grond, ruderale plaatsen, braakliggende grond, zeeduinen (ruderale plaatsen), dijken, industrieterreinen, bouwterreinen en langs spoorwegen (spoorwegterreinen).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen, maar zeldzaam in het noordoosten en op de Veluwe.

Vlaanderen
Algemeen, maar zeldzamer in de Kempen. Het meest in de Polders.

Wallonië
Vrij algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.

Wereld
Oorspronkelijk uit Europa, maar nu in alle werelddelen. In Europa noordelijk tot in Zuid-Scandinavië.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Grote klaproos

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's