Grote/Late stekelnoot

Algemeen

Als je een plant ziet die heel grof lijkt op een Klit-soort (bijv. Grote klit (Arctium lappa) weet je bijna zeker dat het een Stekelnoot is. Ook is het handig om te weten dat die klit/klis-soorten al lang uitgebloeid zijn. Hierbij houdt de vergelijking op. De twee soorten zijn absoluut niet van hetzelfde geslacht. Ook heel verwarrend is dat Google de Engelse en Duitse Wikipagina vertaalt met Klis/Klit. De reden dat in dit artikel de Grote en Late stekelnoot samengevoegd zijn is dar de  twee soorten best wel veel op elkaar lijken. Ik heb begrepen van een opmerking uit de Heukels flora dat het verschil alleen met DNA echt aangetoond kan worden. Omdat deze plant geen gewone bloemen heeft met stampers, meeldraden e.d. even voor de duidelijkheid, De bloemhoofdjes zijn van twee typen; de ene, in korte eindtakjes, produceert alleen stuifmeel . De andere, in trossen in de bladoksels, produceert zaad. Een interssant verhaaltje van de Engelse Wiki-pagina (ook hier word Grote stekelnoot vertaald met Grote klit!); 

De gewone klit ( Xanthium strumarium ) is inheems in Noord-Amerika . Het is wereldwijd een invasieve soort geworden . De plant dringt landbouwgrond binnen en kan giftig zijn voor vee , waaronder paarden, runderen en schapen. Sommige huisdieren vermijden de plant als er ander voer beschikbaar is, maar minder kieskeurige dieren, zoals varkens, eten de plant op en worden vervolgens ziek en sterven. De zaailingen en zaden zijn de giftigste delen van de plant. Symptomen treden meestal binnen enkele uren op en omvatten wankelheid en zwakte, depressie, misselijkheid en braken, verdraaiing van de nekspieren, een snelle en zwakke pols, ademhalingsproblemen en uiteindelijk de dood.

De plant werd ook gebruikt voor het maken van gele kleurstof, vandaar de naam van het geslacht (Grieks xanthos betekent 'geel'). De vele soorten van deze plant, die in veel gebieden voorkomen, zijn mogelijk in werkelijkheid variëteiten van twee of drie soorten. De olie uit de zaden is eetbaar. Dat van de zaden een gele verfstof kon worden gemaakt was al bekend bij Leonhart Fuchs in 1542.  In Nederland kwam de Grote stekelnoot sinds het begin van de 20ste eeuw af en toe als adventiefplant voor. Nu is de plant ingeburgerd. Grote/Late stekelnoot bloeit in Juli tot en met de Herfst.

Deze afbeeldingen laten een publicatie zien van hem. Op de laaatse afbeelding staat de zin; potest fructus antequam penitus inarescat collectus, tufus, & in ficitili uaserecon
ditus, capillos flauos reddere. De vertaling is; Het fruit, geplukt voordat het volledig droog is, in plukjes verdeeld en bewaard in een geschikte verpakking, kan het haar geel kleuren.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Groot/Late is al beschreven in de paragraaf Algemeen. De naam Stekelnoot behoeft geen uitleg.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bevruchting en kieming van deze plant gaat een beetje anders. De plant is éénhuizig maar de mannelijke en vrouwelijke "bloemen" bevinden zich wel op dezelfde plant. De bestuiving gaat zo'n beetje het zelfde als bijv. bij de Grote egelskop (Sparganium erectum). De mannelijke bloemhoofdjes bevinden zich in de bovenste delen van de plant en zijn talrijker dan de vrouwelijke. De vrouwelijke bloemhoofdjes bevinden zich in de onderste en buitenste delen van de plant, in de bladoksels, en zijn gegroepeerd in aantallen van 2-3. Zodra stuifmeel van de bovenliggende mannelijke bloemhoofdjes valt op de beneden liggende vrouwelijke bloemhoofdjes vindt bevruchting plaats. Na bevruchting worden, in tegenstelling tot veel andere leden van de familie Asteraceae (waar deze plant onderdeel van is), de zaden niet door de lucht worden verspreid met een pluim van zijdeachtige haren die op miniatuurparachutes lijken, maar worden de zaden van de Stekelnoot geproduceerd in een harde bolvormige of ovale, dubbelkamerige, eenzadige noot Deze is bedekt met stijve, haakvormige stekels die aan vacht of kleding blijven kleven en vrij moeilijk te verwijderen zijn. De zaden worden op deze manier over grote afstanden van de moederplant verspreid door dieren en mensen.

Namen in andere talen

  • Frysk: ?
  • English: Rough coclebur
  • Français: Lampourde glouteron
  • Deutsch: Gewöhnliche Spitzklette
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Nappola minore
  • Svenska: Ljust gullfrö
  • Norsk: Grønnkrokfrø
  • Dansk:  Skræppe-Brodfrø

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Rough coclebur. Dit betekent "grof zaad". De naam Cockle is afgeleid van het Latijnse Coccum dat "bes". betekent. Dit verwijst naar de grote ronde zaden van de plant. En het Grf verwijst naar de stekels (met weerhaken) op die zaden.

Voor de verspreiding van Vroege/Late stekelnoot in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Lampourde glouteron. Wat dit betekent is mij nog onbekend.

De Duitse naam is Gewöhnliche Spitzklette. Dit betekent "spitsvormige klit". Heel duidelijk een verwijzing naar de stekelige 'noten" alleen ook best wel verwarrend. Want wat ik al schreef in de paragraaf Algemeen, de Stekelnoot maakt geen onderdeel uit van het Klit-geslacht (bijv. Grote klit (Arctium lappa)

Voor de verspreiding van Vroege/Late stekelnoot in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke de meest gebruikte naam is.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Nappola minore. De vertaling hiervan is mij nog onbekend.

De Zweedse naam is Ljust gullfrö. Dit betekent "lichtgevend geel zaad". Hier word verwezen dat het zaad van de Stekelnoot vroeger werd gebruikt om een gele verfstof mee te maken. In Nederland werden bij Leiden restanten van een Romeins fort (Castellum) uit in 47 na Chr. Bij deze opgraving zij ook zaden van de Stekelnoot gevonden.

Voor de verspreiding van Grote/Late stekelnoot in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Grønnkrokfrø. Dit kan je vertalen met "groene haak zaad". Dit verwijst dat de 'nootjes' van deze plant nauwelijks van kleur veranderen (ze blijven groenachtig) en ze zijn bezet met stekels met aan het eind een haakje (zie foto's).

De Deense naam is Skræppe-Brodfrø. De betekenis is mij nog onbekend maar ik heb het vermoeden dat de naam aardig overeenkomt met de Noorse naam.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen op vochtige tot natte, voedselrijke, met name stikstofrijke grond.

Groeiplaats
Waterkanten (periodiek ondergelopen zand- en grindoevers langs rivieren en plassen en rivierstrandjes), uiterwaarden, omgewerkte grond, ruderale plaatsen, ruigten, industrieterreinen, haventerreinen en stortterreinen.

Verspreiding

Nederland
Vrij zeldzaam in het rivierengebied van Midden-Nederland en langs de Maas in Limburg.

Vlaanderen
Vrij zeldzaam ingeburgerd langs de Maas. Elders niet lang standhoudend.

Wallonië
Zeldzaam ingeburgerd langs de Maas.

Wereld
Xanthium orientale komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika. Ingeburgerd in o.a. Europa, behalve in het noordelijkste deel, in Zuidwest- en Zuid-Azië en Australië.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Verspreiding Grote/Late stekelnoot

Verspreiding Grote/Late stekelnoot

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's