Algemeen
Wat niet iedereen weet is dat Ratelaar een halfparasiet is. In de winter groeit de wortel al uit en gaat op zoek naar de wortels van andere planten zoals gras of klaver. De plant boort deze aan en haalt hier een gedeelte van zijn voedingsstoffen. Zo heeft het in minder rijke omstandigheden een concurrentievoordeel op die andere planten, die het door toedoen van ratelaar weer moeilijker hebben. Dat de plant gras parasiteert heeft hem populair gemaakt bij natuur- en heemtuinbeheerders. Het dringt het gras nog wat verder terug, waardoor er meer plaats is voor andere bloemplanten. Zo worden bepaalde orchideeënsoorten opvallend vaak vergezeld door deze plant. Bovendien worden ratelaars vanwege hun bloei zelf ook gewaardeerd en kunnen ze, wanneer ze massaal voorkomen, een grasland geel kleuren. Ze worden ook door insecten als bijvoorbeeld hommels bezocht. Er is één soort die erg lijkt op de Grote ratelaar en dat is (hoe kan het ook niet anders) de Kleine ratelaar (Rhinanthus minor). Om nu zeker te weten dat het geen kleine Grote ratelaar is maar wel deze soort is tabel deze tabel van het forum van waarnemingen.nl erg handig. De Grote ratelaar bloeit in Mei tot en met Oktober.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen in Nederland maar 3 soorten Ratelaar (Rhinanthus) in het wild voorin Nederland:
- Grote ratelaar (Rhinanthus angustifolius) - algemeen
- Harige ratelaar (Rhinanthus alectorolophus) - zeldzaam
- Kleine ratelaar (Rhinanthus minor) - algemeen
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Groot omdat er ook een (minder vaak voorkomende) Kleine ratelaar bestaat. Alhoewel het verschil minimaal is want een Grote ratelaar kan echt klein zijn en omgekeerd. Ook willen deze twee soorten soms kruisen. En dan ontstaan er hybride soorten.
Als de zaden van deze plant rijp zijn rammelen ze in hun opgedroogde zaaddoos als een soort ratelaar.
Een leuk feitje uit een tweet van de Norsk Bontanisk Forening is dat de platte, muntachtige zaaddozen en de afgeplatte zaden die los in de doos liggen, hebben op sommige plaatsen geleid tot de naam 'geldgras'. Vroeger werden de capsules van de Grote ratelaar gebruikt als betaalmiddel door kinderen die winkeltje speelden.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De aparte gele bloemen van Grote ratelaar zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Of zelfbestuiving daadwerkelijk plaats vindt is mij onbekend. De bloemen worden bestoven door insecten met name hommels met een lange zuigsnuit, minder vaak door vlinders. Na de bevruchting rijpen de zaden in de overbekende zaaddoos (zie paragraaf Verklaring Nederlandse naam), die na verloop van de tijd open breekt. De zaden vallen gewoon op de grond. Daar deze beschikken over een vleugelrand is het logisch dat ze worden opgepakt door de wind en in horizontale richting worden verspreid. maar ik heb dit echter nog niet gelezen. De op de grond gevallen zaden worden o.a. verspreid door mieren. Alhoewel ze niet beschikken over een mierenbroodje. Verder word Grote ratelaar verspreid door de mens. De plant word soms ingezaaid en regelmatig intensief gemaaid. De zaden worden hierdoor behoorlijk goed verspreid.
Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding
Namen in andere talen
- Frysk: Grutte rinkelbel
- English: Greater Yellow Rattle
- Français: Rhinanthe à grandes fleurs
- Deutsch: Großer Klappertopf
- Espanõl: ?
- Italiano: Cresta di Gallo tardiva
- Svenska: Stor höskallra
- Norsk: Storengkall
- Dansk: Stor Skjaller
Verklaring Buitenlandse namen
De Engels naam is Greater Yellow Rattle. Deze is bijna gelijk aan de Nederlandse naam, "grotere gele ratelaar".
Voor de verspreiding van de Grote ratelaar in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Rhinanthe à grandes fleurs. Dit betekent "rhinathus met grote bloemen". Dus een combinatie van de wetenschappelijke naam en de nadruk op de grotere bloemen dan zijn kleiner broertje/zusje, de Kleine ratelaar (Rhinanthus minor).
De Duitse naam is Großer Klappertop. Dit is de Duitse benaming voor de Nederlandse naam, "grote ratelaar". Gek genoeg is Duitsland het enige land dat een synoniem gebruikt voor de wetenschappelijke naam, Rhinanthus serotinus (Schönh.) Oborny. Ik heb deze naam gebruikt om de verspreidingskaart in Duitsland te vinden.
Voor de verspreiding van Grote ratelaar in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Cresta di Gallo tardiva. Cresta betekent "hanenkam". Di gallo betekent "van geel" en Tardiva betekent "laat". Dus Laat bloeiende hanenkam. De andere gebruikte wetenschappelijke naam voor Gele ratelaar is Rhinanthus serotina. Serotina is Latijn voor "laatbloeiend" dus dit verklaart het Italiaanse woord Laat. De gelijkenis van de bloem met een Hanenkam is sprekend, zeker samen met de gekartelde schutbladen.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Stor höskallra. Dit betekent "grote herfstrammelaar". Dit is precies wat deze plant is. Juist in de herfst verhard de zaaddoos en hoor je het rammelen van de zaden. Het is de grote variant. Er bestaat ook een Kleine ratelaar (Rhinanthus minor)
Voor de verspreiding van Grote ratelaar in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Storengkall. Deze naam bestaat uit drie delen. Stor betekent "groot". Eng betekent "weide" en Kall is een oude term die in het algemeen werd gebruikt voor weideplanten. (eigenlijk betekent Kall oude man of grijsaard. Een naam die in Nederland overigens is weggelegd voor Senecio soorten (bijv. Senecio vulgaris (Klein Kruiskruid). In de officiële plantenlijst van Noorwegen is de Rhinantus soort de enige die het woord Kall in zijn/haar naam heeft. De soort werd in 1756 wetenschappelijk beschreven door Carl von Linné (1707-1778), een Zweedse botanicus en natuuronderzoeker. De naam Rhinanthus major werd in 1791 ook gebruikt door Jakob Friedrich Ehrhart (1742-1795) die een andere soort beschreef dan Linnaeus oorspronkelijk beschreef. Hierdoor is er verwarring ontstaan over de juiste wetenschappelijke naam voor deze soort. Norsk Flora (2022) gebruikt Rhinanthus angustifolius voor Grootbladige zegge, maar R. angustifolius werd beschreven door Carl Christian Gmelin (1762-1837) in het werk Flora Badensis Alsatica, gepubliceerd in de periode 1805-1826. Rhinanthus major L. heeft daarom prioriteit en dit is de naam die de Noorse Natuurdatabase en Plants of the World Online gebruiken als de geldige gepubliceerde naam.
De Deense naam is Stor Skjaller. Stor betekent "groot". Skjaller is afgeleid van het werkwoord Skjald. Dit betekent Barden (Een Scandinavische (toon)dichter die op een persoonlijke manier een historische Scandinavische gebeurtenis beschreef of zong). Dit geluid is enig sinds vergelijkbaar met het rammelen van de zaden in de opgedroogde zaaddozen.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige plaatsen op vochtige tot natte, soms vrij droge, matig voedselarme tot matig voedselrijke, weinig of niet bemeste, zwak zure grond. Ook in zwak brak milieu (vrijwel alle grondsoorten, behalve zeeklei). Grote ratelaar is een halfparasiet en parasiteert op grassen.
Groeiplaats
Grasland (hooiland), bermen, dijken, langs spoorwegen (spoorbermen), zeeduinen (duinvalleien en laagblijvend duingrasland), grienden, waterkanten (slootkanten) en vroeger ook in akkers.
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in de Groningse, Friese en Hollandse zeekleigebieden, in laagveengebieden, Zuid-Limburg, in de Peel en op de Veluwe.
Vlaanderen
Vrij zeldzaam, maar plaatselijk vrij algemeen. Sterk achteruitgegaan.
Wallonië
Zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Wereld
Europa, behalve in het zuiden en in enige westelijke randgebieden. Oostelijk tot in Centraal-Azië.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Grote ratelaar

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten