Algemeen
Gulden sleutelbloem is in het wild een zeer zeldzame plant. Alleen in Zuid-Limburg wordt hij vaker in het wild waargenomen maar ook dan blijft het een zeldzame plant. De reden dat erg veel mensen toch de Gulden sleutelbloem kennen is dat hij erg vaak wordt ingezaaid. Het is hét voorbeeld van een Stinzenplant. Dus in bijna ieder heemtuin is wel een exemplaar te vinden. Je zou deze plant kunnen verwarren met Slanke sleutelbloem (Primula elatior). Een van de kenmerken die de Gulden sleutelbloem (Primula veris) onderscheidt van de Slanke sleutelbloem is de eigele, sterk geurende bloem met vijf oranje vlekjes (nectarwijzers) in de keel. De Slanke sleutelbloem daarentegen is minder geurend en de keel van de bloem is goudgeel. De plant is al eeuwen bekend. Plinius de Oudere beschreef Gulden sleutelbloem al en diverse apothekers zoals bijv. Hildegard von Bingen gebruike de plant al. Dit was in de 12e eeuw! Gulden sleutelbloem stond toen bekend als Herba paralysis. Dit betekent "kruid van verlamming". Dit omdat een oplossing van delen van de plant, met name de wortel, diverse ziektebeelden verzachte. Gulden sleutelbloem bloeit in April tot en met Juni.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen 3 Sleutelbloem (Primula) soorten en het wild voor in Nederland:
- Gulden sleutelbloem (Primula veris) - zeldzaam/vaak ingezaaid
- Slanke sleutelbloem (Primula elatior) - vrij zeldzaam/vaak ingezaaid
- Stengelloze sleutelbloem (Primula vulgaris) - zeldzaam/vaak ingezaaid
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Gulden staat voor Goud/Geel kleurig. Aangezien alle sleutelbloem geel zijn denk ik persoonlijk dat dit puur ter onderscheid is.
Er zijn twee verklaringen: voor Sleutelbloem
- Sint Pieter, de hemelpoortwachter, liet bij het openen van de hemelpoort zijn sleutels vallen. Na een paar dagen vallen kwamen zij op een weiland terecht. Een klein meisje was daar aan het spelen en zag de prachtige sleutels liggen. Oprapen durfde ze niet, en dus rende ze naar huis om haar moeder te halen. Ondertussen had Sint Pieter een engel gestuurd om de sleutels te halen. Voordat het meisje en haar moeder aankwamen had de engel de sleutels meegenomen en deze plant er voor in de plaats gezet.
- Een veel simpelere verklaring is dat deze plant op een bos sleutels lijkt. De bloemen hangen als het ware als een bos aan de stengel zoals te zien is.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Gulden sleutebloem zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Ik vond dit leuke stukje op de Spaanse Wikipagina; Onlangs is ontdekt dat de genen van Primula veris een strategie vormen om zelfbestuiving te voorkomen door bloemen met verschillende vormen te produceren. Om zelfbevruchting te voorkomen, hebben sommige planten heterostylie ontwikkeld , dat wil zeggen de vorming van twee of meer variëteiten bloemen met complementaire posities van de organen van beide geslachten, zodat er stuifmeel tussen planten moet worden overgebracht om paring te laten plaatsvinden. Ook word deze eigenschap uitgelegd op de site van floravannederland.nl De plant moet voor de nodige kruisbestuiving het dus hebben van insecten. Deze word uitgevoerd door insecten met een lange tong, zoals hommels of vlinders. De bloemkroon is geel door de aanwezigheid van flavonoïden en heeft oranje, geurige nectarlijnen (die typerende oranje vlekken) die de weg wijzen waar de nectar zich bevindt. Na bevruchting vormen zich de zaden die worden door beweging door de wind uit de rechtopstaande zaaddozen verspreid.
Namen in andere talen
- Frysk: Peaskeblom
- English: Cowlip
- Français: Coucou
- Deutsch: Wiesen-Primel
- Espanõl: Aurícula
- Italiano: Primula odorosa
- Svenska: Gullviva
- Norsk: Marianøkleblom
- Dansk: Hulkravet kodriver
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Cowslip. Dit woord is samengesteld ui Cow dat natuurlijk "koe" betekent en Lip. Slip is afgeleid van het oudEngelse Slyppe dat "slijk/moeras/sompig etc." betekent. Totaal gezien verwijst de naam naar een plant die groeit op een vochtige bodem waar ook vee graast, volgens sommige zelfs op koeienvlaaien. Een interessant verhaal vond ik op deze (Engels) site. Jarenlang werd gedacht dat de Oxlip een Cowslip ondersoort was. Pas in 1842 deed de botanicus Henry Doubleday enkele kweektesten die suggereerden dat dit niet het geval was. Ter controle stuurde hij een deel van het zaad dat hij had gebruikt naar Charles Darwin, die het zelf testte. Toen Darwin vergelijkbare resultaten kreeg, schreef hij een paper om het werk van Doubleday te bevestigen. Een retweet over deze plant van een herbariumplaat en tekst uit 1830 is prachtig om te zien!! Following the cowslip theme of the week... A beautiful specimen of "pensive heads" collected in Lincolnshire by Miss CM Cautley in 1830, complete with poetry and recipes... I particularly like "Ye lovely flowers of lowly birth...." 🐝 🌱💚 @LoveLincsPlants https://t.co/A5wjH0SJWL pic.twitter.com/VKEWmiY0eP
Voor de verspreiding van Gulden sleutelbloem in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Coucou. Dit betekent "koekoek". Waarschijnlijk kreeg deze plant de naam omdat de Gulden sleutelbloem bloeit als de Koekoek te horen was in Frankrijk.
De Duitse naam is Wiesen-Primel. Wiesen betekent "weilanden" en Primel is de Duitsland benaming voor een Primula. Meestal geeft een naam als Weiland/Akker e.d aan dat de plant niet zo vel eisen aan de bodem stelt. Maar ook in Duitsland heeft de plant de status "achteruit gaand".
Voor de verspreiding van Gulden sleutelbloem in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Aurícula. Dit woord is afgeleid van het Latijnse Auricola is afgeleid. Dit betekent "goud gekleurd".
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Primula odorosa. Dit betekent "geurende Primula".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Gullviva. Gull betekent "geel" en Viva is de Zweedse benaming voor een Primula. Nu zijn alle Primula's geel dus het woord Gull is puur ter onderscheid.
Voor de verspreiding van Gulden sleutelbloem in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Marianøkleblom. Het verhaal is waarschijnlijk hetzelfde als de Nederlandse verklaring alleen is de Engel vervangen door Maria. Nøkle betekent "sleutel" en Blom betekent natuurlijk "bloem". De naam Nøkleblom is de Noorse naam voor een Primula-soort.
De Deense naam is Hulkravet kodriver. Hul betekent "hol". Kravet betekent "gekraagde". Dit Holgekraagde slaat op de stengelbladeren. Mijn inziens dient dit te onderscheid van andere Sleutelbloem -soorten. Want een echt verschil met andere Sleutebloem-soorten, t.a.v. de stengelbladeren is er niet . De Slanke sleutelbloem (Primula elatior) heet in Denemarken bijv. Fladkravet Kodriver (Platgekraagde Kodriver). De stengelblader van deze plant zijn niet wezenlijk anders.
Alle Sleutelbloemen (Primulaceaea) heten in Denemarken Kodriver. De Deense naam Kodriver is wat vreemd:. Kodriver heeft niets te maken met het drijven van vee, maar komt van kodrevler, wat koeienspenen betekent. Het past ook beter, omdat de bloeiwijze sterk op een uier kan lijken. Dit klopt want Kodriver is volgens het Deense woordenboek een verbastering van Kodröbel dat waarschijnlijk "koemelk" betekent, naar de positie van de bloemen.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, warme plaatsen op vochtige, vrij voedselarme tot matig voedselrijke, meestal kalkrijke, humushoudende grond (zand, zavel, klei, mergel en löss).
Groeiplaats
Grasland (kalkgrasland en kalkrijke hellingen), bossen, bosranden, struwelen, kapvlakten, uiterwaarden (zandige stroomruggen), zeeduinen, rivierdijken, kanaalbermen, wegbermen en in stinsenmilieus.
Verspreiding
Nederland
Zeldzaam in Zuid-Limburg en zeer zeldzaam in het rivierengebied, Noord-Brabant en de Hollandse en Zeeuwse duinen.
Vlaanderen
Vrij algemeen in Voeren, vrij zeldzaam in het Maasgebied en zeldzaam in het kustgebied bij Nieuwpoort. Elders zeer zeldzaam.
Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied en in Lotharingen (de zuidelijke Ardennen). Elders veel zeldzamer.
Wereld
Het grootste deel van Europa, maar in de meest noordelijke en zuidelijke delen zeer zeldzaam. Ook (in afwijkende ondersoorten) op enkele plaatsen in West- en Midden-Azië.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Planten in het nieuws
Een achtergrond verhaal over de Gulden sleutelbloem.
Verspreiding Gulden sleutelbloem

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten