Algemeen
Al in de zevende eeuw werd deze plant vanuit Centraal Azië ingevoerd als geneeskruid. Pas sinds de zestiende eeuw wordt Hartgespan als geneesmiddel tegen hartklachten beschreven. De plant bevat looistoffen, de bitterstof leocardine, terpenen, flavonoïden zoals rutine en quercetine en etherische oliën. Behalve tegen hartklachten en algemene spierklachten werd Hartgespan ook gewoon gebruikt in de (linzen) soep.
Als Hartgespan bloeit zijn de "plukken" haar het eerste wat opvalt. Ik had het nog nooit gezien. Wat ook niet gek is want hij staat te boek als een vrij zeldzame soort. Aan de gele stippen op het Floron verspreidingskaartje te zien wordt deze plant veelvuldig ingezaaid. Zoals bijv. een heemtuin waar ik hem voor het eerst heb gezien. Het is de enige Leonurus-soort die in het wild voor komt in Nederland. Hartgespan bloeit in Juni tot en met Augustus.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Sinds de zestiende eeuw wordt dit kruid al gebruikt als geneesmiddel bij een gespannen hart (hart problemen). Veel bekende botanici beschrijven dit kruid met div. medicinale toepassingen. O.a beveelt Rembert Dodoens in zijn Cruyede boeck uit 1554 een preparaat aan van moederkruid gekookt in wijn tegen melancholie en om het hart te versterken, en een gedistilleerde maceraat van wijn tegen hart- en menstruatieklachten. Nicholas Culpeper schrijft in Herbal (1652) dat Hartgespan een opgewekt humeur geeft door melancholie te verdrijven en het hart te versterken. Hij beveelt hartgespanpoeder in wijn aan tegen zwangerschapskwaaltjes. Praktisch gezien zijn deze en al die middeltjes niet bewezen. De Duitse Wikipagina geeft een erg complete lijst met gevonden stoffen in deze plant. Voor de liefhebbers;
De belangrijkste bestanddelen van hartgespan zijn iridoïden.Glycosiden (zoals ajugol, ajugoside, galliridoside) en flavonoïden ( rutine , quercitrine, hyperoside) worden aangetroffen in moederkruid. Bovendien bevat moederkruid bitterstoffen van het diterpeentype (labdaan-diterpenen en diterpeenlactonen (leocardine)), betaïnen ( stachydine ), fenolische stoffen (er zijn er 15 gevonden) en hydroxykaneelzuren (er zijn er 10 gevonden, waaronder chlorogeenzuur , rozemarijnzuur , cafeïnezuur en cafeïnezuurrutinoside), evenals kleine hoeveelheden etherische olie. Leonurine , choline en ursolzuur zijn ook gedetecteerd.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Hartgespan zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Maar of zelfbestuiving ook daadwerkelijk plaats vind is mij onbekend. Op de Italiaanse Wikipagina staat dit interessante stukje over de Bevruchting en verspreiding van Lipbloemigen (Lamiaceae) want dat is Hartgespan;
Deze soort plant zich voort door insectenbestuiving ( entomogame bestuiving ), met name door hommels , maar ook door bijen . De bloemkroon van deze planten is namelijk verrassend genoeg qua grootte en structuur aangepast aan hommels . Wanneer deze insecten proberen de bloemkroonbuis binnen te dringen om bij de nectarklieren te komen (die zich aan de basis van het androecium bevinden ), schudden hun trillingen de meeldraden in de bovenlip. Op deze manier zorgen ze ervoor dat het stuifmeel van de plant neervalt en aan hun behaarde rug blijft kleven . Wanneer ze vervolgens een andere bloem bezoeken, valt een deel van dit stuifmeel op de stempel, waardoor bestuiving en daaropvolgende bevruchting plaatsvindt. Dit is ongetwijfeld een van de meest interessante wederzijdse relaties tussen de dieren- en plantenwereld, gericht op het behalen van wederzijdse belangen. Het is echter belangrijk om te vermelden dat als de bloemkroonbuis te smal is om de nectar te verzamelen, de hommel naar de buitenkant van de bloem beweegt en aan de basis van de bloemkroon begint te knabbelen , om zo uiteindelijk, via een onnatuurlijke weg, zijn doel te bereiken: de nectar. Op deze manier wordt de wederzijdse relatie echter "verbroken" ten voordele van alleen het insect; de bloem zal niet bestoven worden en zal steriel blijven.
De verspreiding van de plant gaat als volgt. Na de bloei verhout de stengel terwijl de kelken met hun vruchten nog aan die stengel en vertakkingen zitten. Langslopende dieren krijgen dan een stuk van de verhoute stengel in hun vacht mee, want door de naar beneden gebogen voorste kelktanden met de stekelige punt blijft zo'n stuk haken in de vacht. Ook de wind kan deze zaden verspreiden. Eenmaal op de grond gevallen ontkiemen deze en kan er een nieuwe plant ontstaan. Of de zaden een mierenbroodje hebben is mij nog onbekend. Ik heb één keer gelezen van wel en één keer van niet.
Namen in andere talen
- Frysk: Bermnettel
- English: Motherwort
- Français: Agripaume cardiaque
- Deutsch: Herzgespann
- Espanõl: Agripalma
- Italiano: Cardiaca comune
- Svenska: Hjärtstilla
- Norsk: Løvehale
- Dansk: Almindelig Hjertespand
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Motherwort: Letterlijk betekent dit "moeder wort". Het woord moeder slaat op het fijt dat de plant vroeger erg waardevol was bij ziektes vrouwen aangaande. Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel. Wat wij Moederkruid (Tanacetum parthenium) noemen heet in Engeland Feverfew. Verder hebben de twee planten absoluut niks met elkaar te maken. Bij diverse talen is geven vertaalapps e.d. als eerste zoekresultaat Moederkruid. Dus is in dt geval een wetenschappelijke naam dé oplossing.
Voor de verspreiding van Hartgespan in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Agripaume cardiaque. Dit betekent letterlijk "boerenerf/land handpalm hartproblemen/hartgespan", dus een plant die overal in het veld te vinden, bladeren in de vorm van een handpalm en hij helpt tegen hartproblemen.
De Duitse naam is Herzgespann. Dit is de Duitse benaming voor de Nederlandse naam, Hartgespan.
De Spaanse naam is Agripalma. Deze naam is identiek aan het eerste deel van de Franse naam.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Cardiaca comune. Cardiaca is de Italiaanse benaming voor het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam. Comune betekent "gewoon". Dit is ter onderscheid want Italië kent veel ondersoorten.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Hjärtstilla: Dit betekent "kalmerend voor het hart". De plant werd vroeger als medicinaal gewas in kloostertuinen gekweekt.
Voor de verspreiding van Hartgespan in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam Løvehale. Dit betekent "leeuwenstaart".
De Deense naam is Almindelig Hjertespand. Dit betekent "algemene hartgespan".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot vaak licht beschaduwde, open plaatsen op matig vochtige, matig voedselarme tot zeer voedselrijke, stikstofrijke, basische, kalhoudende, omgewerkte, humeuze grond.
Groeiplaats
Zeeduinen (struwelen en duinbosranden), heggen, bosranden, ruderale plaatsen, langs dorpswegen, bij mesthopen, ruigten (humeuze ruigten), dijken en aan de voet van kalkhellingen.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam in de kalkrijke duinen, langs de Maas in Noord- en Midden-Limburg en in Zuid-Limburg.
Vlaanderen
Zeldzaam in de duinen. Elders zeer zeldzaam.
Wallonië
Zeer zeldzaam. Achteruitgaand.
Wereld
Oorspronkelijk uit Midden-Azië en Oost-Europa. Nu in de gematigde streken van Europa, Azië en Noord-Amerika.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
