Algemeen
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 12 soorten Viooltjes (Viola) in het wild voor in Nederland:
- Akkerviooltje (Viola arvensis) - Algemeen
- Bleeksporig bosviooltje (Viola riviniana) - Algemeen
- Donkersporig bosviooltje (Viola reichenbachiana) - Zeldzaam
- Driekleurig viooltje (Viola tricolor subsp. tricolor) - Algemeen
- Duinviooltje (Viola trocolor curtisii) - Zeldzaam
- Hondsviooltje (Viola canina) - Algemeen
- Maarts viooltje (Viola odorata) - Algemeen
- Melkviooltje (Viola stagnina) - Zeer zeldzaam
- Moerasviooltje (Viola palustris) - Algemeen
- Ruig viooltje (Viola hirta) - Zeldzaam
- Tuinviooltje (Viola × wittrockiana) - Algemeen
- Zandviooltje (Viola rupestris) - Zeldzaam
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het woord "Honds" werd vroeger gebruikt als een plant totaal nutteloos was (niet eetbaar of medicinaal bijv.).
Viool komt van Viola (Latijn) en betekent "violet". Dit natuurlijk vanwege de violet/blauwe kleur van het bloemetje.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Hondsviooltje zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. Dit is zeer belangrijk voor de plant want het is vrijwel de enige manier waarop Hondsviooltje zich voorplant. Dit doet de plant om 100% zekerheid te hebben dat voortplanting lukt. Dit gebeurt ook nog eens vóór dat de bloemen open gaan ( cleistogamie). Op deze manier vindt er toch bestuiving plaats daar de plant in de schaduw groeit waar vrijwel geen insecten zijn. Maar bestuiving wordt echter meestal uitgevoerd door insecten (bijen). Nectar is dan beschikbaar als beloning. Na bestuiving en rijping springen de eenhokkige doosvruchten met drie kleppen open. Bij het openspringen worden de zaden weggeslingerd. Als bevruchtte zaden zich op de grond bevinden zorgen mieren voor verdere verspreiding. Elk zaadje van de Viooltjes-familie bevat namelijk een mierenbroodje Volgens Veit Brecher Wittrock (wiens naam terug komt bij het Tuinviooltje (Viola × wittrockiana) kan een enkele plant tot 1600 bloemen per jaar ontwikkelen, en aangezien elke capsule 27 tot 75 zaden bevat, kan hij tot 90.000 zaden produceren
Namen in andere talen
- Frysk: Fjildfioeltsje
- English: Heath dog violet
- Français: Violette des chiens
- Deutsch: Hundsvielchen
- Espanõl: Voleta perruna
- Italiano: Viola selvatica
- Svenska: Ängsviol
- Norsk: Engfiol
- Dansk: Hunde-Viol
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Heath dog violet. Dit betekent "heide hondsviooltje". Dit zou een hint moeten zijn dat dit plantje te vinden is op de heide. Maar aan het Nederlands verspreidingskaartje is goed te zien dat dit Viooltje het ook prima doet op een zanderige bodem, de kust en de Veluwe. Het Honds deel van het woord wil zeggen dat dit het enige Viooltje is dat nergens geschikt voor was (niet als geneesmiddel en niet voor parfum e.d.).
Voor de verspreiding van het Hondsviooltje in Engeland zie deze kaart.
De Franse en Duitse naam is gelijk, Violette des chiens/Hundsvielchen. Dit betekent ook Hondsviooltje net als de Nederlandse naam.
De Spaanse is Violeta perruna. Dit betekent natuurlijk ook "hondsviooltje". Maar waarom hiervoor Perruna i.p.v. Perro is mij onbekend. Perruna betekent "puppy". Misschien heeft het te maken met de grootte van dit plantje t.o.v. andere "honds" kruiden.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Viola canina. Canina is afgeleid van Canino dat letterlijk "hoektand" betekent. Maar natuurlijk kan je dit gewoon vertalen als "hondsviooltje".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse en Noorse naam is gelijk, Äkta ängsviol/Engfiol. Dit betekent "echt weideviooltje".
Voor de verspreiding van Hondsviooltje in Zweden zie deze kaart.
De Deense naam is Hunde-Viol. Dit betekent weer "hondsviooltje".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot halfbeschaduwde plaatsen op droge tot vochtige, matig voedselarme, zwak zure grond (zand en veen).
Groeiplaats
Zeeduinen (duingrasland, binnenduinweiland), grasland (heischraal grasland, langs weinig begroeide greppels en hogere delen van hellinggrasland), heide (grazige heide), bermen, bosranden, kapvlakten, langs spoorwegen (spoorbermen), randen van kwelders (schorren), rivierduintjes en zandige dijken.
Verspreiding
Nederland
Vrij algemeen in de duinen, plaatselijk vrij algemeen in het oosten en midden van het land en vrij zeldzaam in Noord-Brabant en Zuid-Limburg. Elders zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Vrij zeldzaam in de Duinen en de Kempen. Elders zeer zeldzaam. Sterk afgenomen.
Wallonië
Vrij zeldzaam in de Ardennen. Elders zeer zeldzaam.
Wereld
Europa, behalve in een groot deel van het Middellandse-Zeegebied. Ook in gebieden met een gematigd klimaat in Azië en Zuid-Groenland (dit is subsp. montana).
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Hondsviooltje

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten