Algemeen
Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) is de enige van de drie Balsemiensoorten ( Springzaden=balsemienfamilie (Balsaminaceae)) die hier inheems (hij komt hier van origine voor) is. De Reuzenbalsemien (Impatiens Glandulifera) komt uit India en het Klein springzaad (Impatiens parviflora), komt uit Midden-Azië. Deze twee zijn inmiddels ingeburgerd. Maar de laatste tijd komen er een paar bij die niet zo vriendelijk zijn voor ons ecosysteem. Het Tweekleurig springzaad (Impatiens balfourii) komt hier pas voor sinds 2000 en komt van origine uit India. Het Oranje springzaad (Impatiens capensis) komt hier pas voor sinds 1999 en komt van origine uit Noord-Amerika. Met name deze twee soorten en de Reuzenbalsemien kunnen de inheemse flora overschaduwen. En dan zijn er nog twee niet inheemse soorten die erg zeldzaam zijn, hetBont springzaad (Impatiens edgeworthii) uit Hmalaya en het Ruig springzaad (Impatiens tricornis uit Azië. Om deze invasieve (planten die hier van origine niet groeien) Springzaden uit elkaar te houden heeft Floron een handige determinatiesleutel op de site geplaatst. Klein springzaad bloeit vanaf Juni tot en met Oktober.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 7 Springzaad/Balsemien (Impatients) soorten in het wild voor in Nederland:
- Bont springzaad (Impatiens edgeworthii) zeer zeldzaam/verwilderd
- Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) - vrij zeldzaam
- Klein springzaad (Impatiens parviflora) - algemeen/verwilderd
- Oranje springzaad (Impatiens capensis) - algemeen/verwilderd/ingezaaid
- Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera) - algemeen/verwilderd/invasieve exoot
- Ruig springzaad (Impatiens tricornis) - zeer zeldzaam/verwilderd
- Tweekleurig springzaad (Impatiens balfourii) - vrij zeldzaam/verwilderd
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Klein omdat deze plant het kleine broertje/zusje is van het groot springzaad (Impatiens noli-tangere).
Het woord Springzaad heeft te maken met de manier hoe het zaad verspreid wordt. Als de zaden rijp genoeg zijn is een kleine aanraking van een insect of druppel water al genoeg om de zaaddoos te laten barsten zodat de zaden weg kunnen springen (zie de paragraaf planten in het nieuws).

Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Klein springzaad zijn tweeslachtig (hermafrodiet) maar zelfbestuiving komt in eerste instantie niet voor want de bloemen zijn sterk protrandrisch. Dit betekent dat de vrouwelijke en mannelijke delen niet gelijktijdig vruchtbaar zijn. De meeste bestuiving vindt plaats door bijen en hommels. De honing wordt in de voet van de spoor afgescheiden (die lange spoor is te zien bij elke soort van dit geslacht). Aan de binnenkant van de kroonbladen zijn bruinige stippen te zien. Ze vormen een honingmerk dat een rol speelt bij de geleiding van de bezoekende hommels/bijen naar de nectar in de spoor. De helmknopjes bedekken in het begin de stempel als een mutsje en zijn al opengesprongen, zodat een insect, dat honing haalt, met zijn rug stuifmeel ervan afstrijkt. Later laat het kapje los en valt van de stempel af en nu eerst is deze geschikt om stuifmeel op te nemen en zit op dezelfde plaats, waar vroeger de helmknopjes zaten. Er is dus heel wat kans op kruisbestuiving, trouwens kan ook spontane zelfbestuiving plaatshebben, door stuifmeel, dat is blijven zitten.In het begin van de bloeitijd vindt men vaak cleistogame bloemen, die ook zaad leveren, zelfs zijn, vooral op zeer beschaduwde plaatsen, vaak zijn alle bloemen cleistogaam maar niet bij Klein springzaad (volgens de Duitse Wikipagina dan) Een cleistogame bloem is een bloem die nooit open gaat waar altijd zelfbestuiving plaats vindt. Klein springzaad is een echte schaduwplant en bestuiving met (zonminnende) insecten vindt niet altijd plaats. Dit is een mooie oplossing.Na bevruchting vormen zich de vruchten. De vruchtkapsels worden door de druk van het celvocht strak gehouden en barsten bij aanraking direct open langs voorgevormde naden. De zaden worden vervolgens tot wel drie meter ver weggeslingerd. Dit is ook typisch voor elke soort uit het Springzaad-geslacht (Balseminieae).
Namen in andere talen
- Frysk: Lyts springsied
- English: Small Balsam
- Français: Balsamine à Petites Fleurs
- Deutsch: Kleinblütiges Springkraut, Sibirisches Springkraut
- Espanõl: ?
- Italiano: Balsamina minore
- Svenska: Blekbalsamin
- Norsk: Mongolspringfrø
- Dansk: Småblomstret Balsamin
verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Small Balsam: Dit betekent "kleine balsem". Het is de kleinste onder de (Spring) Balsemienfamilie waartoe deze plant behoort. Balsem is de Engelse afkorting voor deze familie.
Voor de verspreiding van Klein springzaad in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Balsamine à Petites Fleurs. Dit betekent "balsemien met de kleine bloemen".
Er zij twee Duitse namen:
- Kleinblütiges Springkraut: Dit betekent "kleinbloemig springkruid".
- Sibirisches Springkraut: Dit betekent "sibersch springkruid". De plant is inheems (hij komt daar van origine vandaan) in Zuid-Siberië en Mongolië en komt sedert 1846 voor op verschillende plaatsen in Europa.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn dan ook niet of nauwelijks waarnemingen in Spanje.
De Italiaanse naam is Balsamina minore. Dit betekent "kleine balsemien". Deze naam is gelijk aan de Engelse naam.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Blekbalsamin. Dit betekent "bleke balsemien". Vergeleken andere inheemse leden van de Balsemienfamilie (bijv. Groot springzaad (Impatiens noli-tangere)) wordt deze plant in Zweden als bleek van kleur gezien.
Voor de verspreiding van Klein springzaad in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Mongolspringfrø. Dit betekent "mongolisch springzaad". Weer een verwijzing naar de herkomst van deze plant.
De Deense naam is Småblomstret Balsamin. Dit betekent ook "klein bloemig springzaad".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Half beschaduwde tot licht beschaduwde plaatsen op vochtige, matig voedselrijke, zwak zure grond (zand en veen).
Groeiplaats
Bossen (loofbossen en beekbegeleidende bossen), bosranden, heggen, houtwallen (voedselrijke zomen), parken, langs holle wegen, tuinen, omgewerkte grond, bij houtzagerijen, aan de voet van muren, enigszins ruderale plaatsen, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), ruigten, bij houtransportbedrijven, stortterreinen, zeeduinen en waterkanten (rietkragen langs plassen en kanalen).
Verspreiding
Nederland
Algemeen in het midden van het land en vrij algemeen in het oosten, in de Hollandse duinen en in stedelijke gebieden. Elders zeldzaam.
Vlaanderen
Vrij zeldzaam, maar plaatselijk vrij algemeen. Zich uitbreidend.
Wallonië
Vrij zeldzaam. Het meest in Brabant.
Wereld
Oorspronkelijk uit Midden-Azië (de westelijke Himalaya). Ingeburgerd in een groot deel van Europa (niet in het uiterste noorden, westen en zuiden) en in Canada.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Planten in het nieuws
Verspreiding Klein springzaad

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten