Kleine brandnetel

Algemeen

Mensen lopen niet graag tegen brandnetels, omdat de brandharen van de plant bij aanraking gaan prikken en jeuken. Het is een van de weinige soorten onkruid die iedereen bij naam kent. Aan de top van de knop van iedere brandhaar zit een weerhaakje dat bij aanraking in de huid vast komt te zitten. Daarbij breekt de knop van de brandhaar af en komt een mengsel van stoffen in de huid die de brandende en langdurig aanhoudende jeuk veroorzaken. Ook ontstaan op de huid lichtere, jeukende bultjes, die netelblaren worden genoemd.

Onderzoeken uit 1849, 1947 en 1969 toonden aan dat de brandharen acetylcholine, histamine, serotonine en mierenzuur bevatten. Laatstgenoemde stof zou de belangrijkste veroorzaker van de jeuk/prikken zijn. De afgelopen 100 jaar is weinig onderzoek verricht op dit gebied. Wat wel bekend is, is vaak gebaseerd op twijfelachtige referenties of kwalitatief slecht onderzoek. Of mierenzuur werkelijk de belangrijkste veroorzaker van de jeuk is, zal nader onderzocht moeten worden. Onderzoek uit 2006 toonde aan dat oxaalzuur en wijnsteenzuur waarschijnlijk de veroorzakers van de aanhoudende jeuk/prikken zijn. Van acetylcholine, histamine, serotonine kon niet overtuigend worden aangetoond dat zij een belangrijke bijdrage aan de jeukende/prikkende effecten leveren. De jeuk of het branderige gevoel is te verzachten door de huid in te wrijven met sap van de Grote weegbree (Plantago major subsp. major) of met Hondsdraf (Glechoma hederacea), dat niet geheel toevallig vaak in de buurt groeit.

Tot zover het pijnlijke verhaal dat hier staat (afkomstig van een deel van de Nederlandse Wikipedia pagina). De Brandnetel had en heeft ook een goede reputatie. Vroeger werd hij vaak gebruikt in de soep, als geneesmiddel en de stengelvezels werden gebruikt als weefmateriaal. Tegenwoordig is het een goede indicator om te zien of er Stikstof en/of fosfaat in de grond zit. Brandnetels zijn dankbare planten voor vlinders voor hun eiafzet. O.a. de Atalanta, de Dagpauwoog en de Kleine vos maken hier dankbaar gebruik van. En een Brandnetel is, zeker van dichtbij, een zeer mooie plant!  De Grote brandnetel bloeit in September tot en met de herfst.

De enige keer dat de Kleine brandnetel opvalt is als je per ongeluk in aanraking komt met de plant. De Grote brandnetel (Urtica dioica) zie je wél staan maar door zijn grootte en de héél kleine bloeiwijze zie je de Kleine brandnetel bijna altijd "te laat". Hij bloeit in Mei tot in de herfst.

De laatste tijd zie ik steeds vaker meldingen voorbijkomen van de Zuidelijke brandnetel (Urtica membranacea). Deze plant staat nu nog te boek bij Floron als zeldzaam. De plant is ook pas sinds 2000 te vinden. Maar waarschijnlijk gaat dit door klimaatverandering anders worden.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen in Nederland 3 soorten Brandnetel (Urtica) soorten in het wild voor:

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Klein wordt bij deze plant echt letterlijk bedoeld. Vergeleken de Grote brandnetel (Urtica dioica) is deze plant echt een stuk kleiner. Hij kan maximaal een halve meter groot worden maar dan heb je het wel gehad. De stengelbladeren zijn ook kleiner. Verder zijn er nog wel verschillen maar die zijn te vinden in een goede flora.

Het netelmechanisme werkt eenvoudig: bij aanraking breken de punten van de brandharen af, waarbij een zuur vrijkomt. Dit zuur veroorzaakt jeukbulten en een brandende pijn.

Ik heb wel 4 verklaringen gevonden voor het woord Netel:

    1. Het woord Netel zou ontstaan zijn uit het Oudhoogduits en Oudgermaans dat afgeleidt is van het Oudnoorse "nada" wat speer betekent.
    2. Het woord Netel komt van het Oudduitse Nezzi, dat getwijnt (een enkele gesponnen draad is soms te dun of te zwak, daarom moet na het spinnen getwijnd worden). garen betekent. Reeds lang bestond het gebruik om brandnetelvezels to draden te verwerken, waarvan men dan neteldoek weefde.  
    3. Het woord Netel" is afkomstig uit het Angelsaksisch en afgeleid van het woord noedl of naald.
    4. Het woord Netel" is afkomstig van het Oud West-Germaanse woord Neziila, wat 'branden" of "jeuken" betekent.

De verklaring voor het woord Brandnetel is dus hetzelfde als zijn grotere broer/zus. Alleen is het branderige gevoel iets heftiger. Dit komt waarschijnlijk doordat de stengel van deze plant alleen is bezet met brandharen. De Grote brandnetel (Urtica dioica) heeft ook gewone haren op de stengel.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Een Kleine brandnetel is eenhuizig. Dit betekent dat ze aparte mannelijke en vrouwelijke bloemen aan dezelfde plant hebben. Zelfbestuiving is hierdoor al moeilijk en de vrouwelijke en mannelijke delen zijn ook nog eens ongelijktijdig vruchtbaar. Dit heet protandrie.. Er vindt dan ook kruisbestuiving plaats m.b.v. insecten daar deze plant zich, in tegenstelling tot de Grote brandnetel (Urtica dioica) zich ook niet vegetatief voortplant. Kleine brandnetel heeft een gewone penwortel. De bevruchte zaden worden door de wind verspreid.

Namen in andere talen

  • Frysk: Lytse brannettel
  • English: Small nettle
  • Français: Ortie brulante
  • Deutsch: Kleine brennessel
  • Espanõl: Ortiga menor
  • Italiano: Ortica minore
  • Svenska: Etternässla
  • Norsk: Smånesle
  • Dansk: Liden nælde

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Small nettle. Dit betekent "kleine brandnetel" dus gelijk aan de Nederlandse naam.

Voor de verspreiding van Kleine brandnetel in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Ortie brulante. Dit betekent "brandende ortie". Dus eigenlijk dubbelop want ortie is de wetenschappelijke naam voor Brandnetel. De Grote brandnetel heet in het Frans Grande ortie

De Duitse naam is Kleine brennessel. Dit betekent ook weer "kleine brandnetel".

De Spaanse en Italiaanse naam is nagenoeg gelijk,Ortiga menor/Urtica urens. Dit is de Spaans/Italiaanse naam voor de wetenschappelijke naam.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Etternässla. Dit betekent "eeuwige netel". Deze naam is te verklaren doordat de Kleine brandnetel altijd vrouwelijke en mannelijke bloemen heeft op één plant. Dus is er eeuwige kans op voortplanting

Voor de verspreiding van Kleine brandnetel in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Smånesle. Dit is de Noorse benaming voor de Nederlandse naam.

De Deense naam is Liden nælde. Dit betekent ook weer "kleine netel".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige plaatsen (pionier) op vrij droge tot vochtige, voedselrijke tot zeer voedselrijke, met name stikstof- en ammoniakrijke, bemeste, zwak zure en meestal bewerkte grond.

Groeiplaats
Akkers (vooral akkerranden), moestuinen, omgewerkte grond, braakliggende grond, plantsoenen, bij persvoerhopen en mesthopen, op zandwalletjes, overhoekjes in bloembollenvelden, langs ruiterpaden in zandgebieden, ruderale plaatsen en zeeduinen (omgewerkte grond en langs duinwegen die bedekt zijn met stro of houtsnippers).

Verspreiding

Nederland
Algemeen.

Vlaanderen
Algemeen.

Wallonië
Vrij algemeen, maar zeldzaam in de Hoge Ardennen.

Wereld
Vermoedelijk oorspronkelijk uit Zuid-Europa. Nu in alle werelddelen, in gebieden met een gematigd of vrij koel klimaat.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Planten in het nieuws

Op de site van Stadsplanten staat een leuk artikel over deze plant.

Verspreiding Kleine brandnetel

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Waardplant

Een waardplant is een plant waarop een bepaalde soort vlinder haar eitjes afzet. Dit is meestal de plant waarvan de rups van leeft, zodra die uit het ei is gekropen. Zo is het voortbestaan van die vlinder-soort meer gewaarborgd. Het is niet altijd zo dat die ene soort alleen op die ene plantensoort haar eitjes afzet. Soms spreidt de vlinder de kansen. Maar soms ook niet en is de vlinder volledig afhankelijk van die ene soort plant. Ook andere insecten, zoals zweefvliegen, bijen e.d., gebruiken bepaalde planten-soorten als waardplant en zijn hier deels of volledig afhankelijk van.

Kleine brandnetel is o.a. de waardplant voor Aardappelstengelboorder (Hydraecia micacea)

Bron: vlinderstichting.nl

Foto's