Algemeen
Ondanks de schijnbare succesvolle (bijna irritante) eigenschap om overal tegen aan te klitten is deze plant niet overal te vinden in Nederland. Zeker in het Noorden en in grote delen van noord-Brabant laat hij het afweten. Kennelijk speelt de bodemgesteldheid ook een belangrijke rol.
Deze plant leidde tot de uitvinding van het klittenband door de Zwitser Georges de Mestral. Hij kwam in 1941 op het idee, nadat hij zich verbaasde over hoe moeilijk hij klitten uit zijn kleding en uit de vacht van zijn hond kreeg, die zich daar hadden verzameld tijdens hun gezamenlijke dagelijkse wandeling. Hij merkte op dat klitten zijn overdekt met kleine haakjes, waarmee ze zich in de kleding en de vacht vastgrepen.
De penwortel van jonge planten kan gegeten worden als een soort pastinaak De wortels kunnen een halve meter lang worden. In Europa wordt de plant bijna niet meer gegeten, in het Verenigd Koninkrijk is er nog wel een populaire frisdrank te koop in de supermarkt die gemaakt wordt van paardenbloem en klit (dandelion & burdock). Zie de verklaring van de Engelse naam Burdock. In Azië is het een populaire groente. De wortels worden in Nederland verkocht in Chinese supermarkten onder de Engelse naam "burdock" en Chinese de naam "Takinogawa Long"

De grote klis, waarvan de wortelschors voornamelijk medicinaal werd gebruikt, werd ook wel gewoon klis genoemd en vroeger gespeld als Clette. De plant werd in de 9e eeuw genoemd als een nuttige plant in Karel de Grote's Capitulare de villis vel curtis imperii (of imperialibus ). Dit was een wetgevingshandeling ( capitular) daterend uit de late 8e of vroege 9e eeuw . Hierin noemt Karel de Grote o.a. een verplichte lijst met planten en bomen die in de koninklijke tuinen moesten worden aangeplant. De Grote klit kwam ook voor op deze lijst.
Een interessant stukje las ik op de Duitse Wikipagina. In Engeland word al sinds 1265! een drankje gemaakt van Paardenbloem extract en Klit.

Elk jaar is er weer een discussie op sociale media of het nu Klis of Klit is. Het mag allebei! Al zie ik de laatste tijd een voorkeur (inclusief ikzelf) voor het gebruik van Klit. Er zij meerdere verschillen tussen Gewone/Kleine klit en Grote klit. Maar het voornaamste verschil is wel dat de Grote klit (Arctium lappa) onderscheidt zich van de Gewone klit/Kleine klit (Arctium minus) klit doordat de bladsteel van de rozetbladen bij de Grote klit gevuld en bij de Gewone klit aan de voet hol is. Aangezien dit het eerste en belangrijkste verschil is kan je onthouden dat de Grote klit Goed gevuld is. Maar voor dat het mes erbij gepakt word, er zijn (alhoewel niet veel) ook andere verschillen. Te vinden in de betere flora. Grote klit bloeit in Juli en Augustus.
Al in 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.



Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen in Nederland maar 3 soorten Klit (Arctium) in het wild voor in Nederland:
- Grote klit (Arctium lappa) - algemeen
- Kleine klit/Gewone klit (Arctium minus) - algemeen
- Donzige klit (Arctium tomentosum) - vrij zeldzaam
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Grote want er bestaan verschillende soorten Klitten. O.a. de Grote klit (Arctium lappa) en de Donzige klit (Arctium tomentosum). Klein is hier absoluut niet maatgevend. Het is puur ter onderscheid van de andere soorten. Het verschil is alleen in een goede flora te lezen.
De naam klit is vanzelfsprekend. Door de stekelige bloemhoofdjes blijven deze overal aan klitten. De wetenschappelijke naam voor de soortnaam voor Klit (Arctium lappa) bevestigt dit. Lappa is afgeleid van Labein (Grieks) en betekent "vasthouden". Dit omdat de stekelachtige bloemhoofdjes met hun weerhaakjes makkelijk blijven haken aan de vacht van een dier (of aan sokken, jas e.d.).
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Over de Klit is echt heel weinig geschreven qua bevruchting en verspreiding. Wel hééél veel over culinaire en praktische toepassingen. Ik weet maar een paar dingetjes. De bloemen van Grote klit zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Er bevindt zowel kruisbestuiving als zelfbestuiving plaats. Dit gaat beide effectief. De verspreiding word wel overal beschreven. Ook door mij in de paragraaf Algemeen. Op de foto's is deze klit goed te zien met zijn weerhaakjes.
Namen in andere talen
- Frysk: Grutte kladde
- English: Greater burdock
- Français: Grande Bardane
- Deutsch: Große Klette
- Espanõl: Lampazo mayor
- Italiano: Bardana maggiore
- Svenska: Stor kardborre
- Norsk: Storborre
- Dansk: Glat Burre
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Greater burdock. Greater betekent "grotere" er bestaat ook een Lesser burdock (Arctium minus (Kleine klit/Gewone klit). Burdock bestaat uit twee delen. Bur is afgeleid van het Deense Borre, het Zweedse Hard-borreen het Oudnoorse Burst. Alle drie betekenen ze "borstel" wat verwijst naar het stekelige uiterlijk van de bloemen van een Klis-soort. Dock is een afgeleide van een Oud-engelse benaming voor diverse hoge, stugge onkruiden of kruiden, Docce
Voor de verspreiding van Grote klit in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Grande Bardane. Grande betekent "groot".De herkomst van het woord Bardane is niet eenduidig en het Engelse Burdock komt steeds naar voren als het woord waar het vanaf is geleid. Voor de verklaring van Burdock zie de Engelse naam. Bardane is de algemene Franse benaming voor een Klit-soort.
De Duitse naam is Große Klette. Dit betekent het zelfde als de Nederlandse, Grote klit.
Voor de verspreiding van Grote klit in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Bardana. Zie de Franse naam.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Bardana maggiore. De herkomst van het woord Bardana is niet eenduidig en het Engelse Burdock komt steeds naar voren als het woord waar het vanaf is geleid. Voor de verklaring van Burdock zie de Engelse naam. Bardana is de algemene Italiaanse benaming voor een Klit-soort.Maggiore betekent "grotere". Dit is relatief. De plant is niet groter. Het is puur ter onderscheid. De Kleine klit heet in Italië Bardana minore.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Stor kardborre. Stor betekent "groot". Kard komt van Karda wat "kaardgereedschap voor wol, katoenteelt voor het opruwen van stof" betekent en met Borre wordt in het algemeen een bol met stekels mee bedoeld. Dus een klit om wol mee te kaarden. Wat betreft het Borre/Burre gedeelte word dit nader uit gelegd bij de Engelse naam.
Voor de verspreiding van Grote klit in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Storborre. Deze naam is min of meer gelijk aan de Zweedse dus "grote borre".
De Deense naam is Glat Burre. Glatt betekent "glad", dus "gladde borre". Dit om onderscheid te maken met de Donzige klit (Arctium tomentosum). Voor het woord Borre zie de Zweedse naam.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, vrij open plaatsen op vochtige, voedselrijke grond (van zand tot klei, maar vooral rivierklei). Vooral op plaatsen waar veel aanspoelsel blijft liggen.
Groeiplaats
Struwelen, hooggelegen grienden, heggen in uiterwaarden, bossen (rivierbegeleidende loofbossen en langs paden in essenhakhoutbosjes), akkers, bermen, omgewerkte grond, ruigten (grazige en humeuze ruigten), braakliggende grond, waterkanten (langs rivieren, rivierkribben), kapvlakten, dijken, geluidswallen, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), haventerreinen, industrieterreinen en bij steenfabrieken.
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in het rivierengebied en in Zeeland en vrij zeldzaam in laagveengebieden en in het midden van het land. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Vrij algemeen. Het meest in de rivierdalen van de Schelde en de Maas. Vrij zeldzaam in het kustgebied.
Wallonië
Vrij algemeen in de zuidelijke Ardennen, in Brabant en in het Maasgebied (Leemstreek, Kalkstreek en Lotharingen).
Wereld
Gematigde streken in Europa en Azië, met een onderbreking in Centraal-Azië. Ingeburgerd in Noord-Amerika en op enkele plaatsen op het zuidelijk halfrond (Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland).
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Grote klit

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten
