Algemeen
Ondanks wat de naam doet vermoeden is Knolsteenbreek een nietig en best wel zeldzaam plantje. De natuurlijke groei is teruggebracht, ook weer door modene (vervuilende) landbouwmethodes, tot 2 locaties in het Zuiden van het land. Verder zie je enkele waarneming verspreid over het hele land. Knolsteenbreek word best wel vaak ingezaaid, aan de gele stippen te zien op het verspreidingskaartje.
In 2025 is deze plant een icoon-soort van het levend archief in de provincie Zuid-Holland. Het Levend Archief wil de genetische diversiteit van wilde planten veilig stellen door zaden te verzamelen van inheemse plantensoorten en deze op te slaan in de Nationale Zadencollectie. De soort is zeer sterk achteruitgegaan door verdroging, vermesting en het anderszins verdwijnen van vochtige standplaatsen.
Er bestaat ook een gekweekte variëteit van de Knolsteenbreek waarbij de meeldraden zijn omgevormd zodat er een gevulde bloem ontstaat. Deze planten kunnen zich dan natuurlijk alleen via de knolletjes vermeerderen (vegetatief dus). Deze variant heet Haarlems klokkenspel. Het is een echte Stinzenplant die ook te vinden is in gebieden ten noorden van de grote rivieren en in Zeeland. De plant werd in de middeleeuwen (1720) in klooster en kasteeltuinen gekweekt als medicinale plant want de wortels van witte steenbreek met zijn zaad in wijn gekookt en gedronken zou de plas lozen, zuiveren en reinigen de nieren en blaas. De dubbele vorm van knolsteenbreek is in deze tuinen waarschijnlijk ontstaan. Carl Linnaeus beschrijft het tijdens zijn verblijf op de Hartekamp te Heemstede bij Haarlem reeds in zijn Hortus Cliffortianus dat uitgebracht werd in 1737.



Het is een echte Stinzenplant die ook te vinden is in gebieden ten noorden van de grote rivieren en in Zeeland. Knolsteenbreek bloeit in Mei en Juni.
Er komen minstens 3 soorten Steenbreek (Saxifraga) in het wild voor in Nederland:
- Knolsteenbreek (Saxifraga granulata) - Zeldzaam
- Haarlems klokkenspel (Saxifraga granulata 'Plena') - Zeldzaam/Ingeburgerd sinds de 19e eeuw
- Kandelaartje (Saxifraga tridactylites) - Vrij zeldzaam
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
De plant vermenigvuldigt zich door middel van knolletjes, die in de oksels van de wortelstandige bladen zitten.
Dit plantje en zijn soortgenoten zijn natuurlijk niet in staat om door stenen heen te 'breken'. Veel soorten, ook niet inheemse, komen voor in rotstuinen en groeien daar in steenspleten. In bergachtige gebieden zijn Steenbreek-soorten natuurlijk in het wild te vinden in steenspleten. Een andere verklaring is dat deze soort nierstenen zou breken. De wortelknolletjes zouden hiernaar verwijzen, een duidelijk geval van Signatuurleer.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Namen in andere talen
- Frysk: Knolstienbrek
- English: Meadow saxifraga
- Français: Saxifrage granulée, Saxifrage à bulbilles
- Deutsch: Körnchen-Steinbrech
- Espanõl: ?
- Italiano: Sassifraga granulosa
- Svenska: Mandelblomma
- Norsk: Nyresildre
- Dansk: Kornet Stenbræk
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Meadow saxifraga. Dit betekent natuurlijk "weide Saxifraga". Voor een Steenbreek-soort is het wel bijzonder zo midden in de wei. Maar het klopt. Meerdere bronnen schrijven; Knolsteenbreek groeit in matig vochtige en vruchtbare graslanden of hooilanden, vooral in beek- en rivierdalen. Soms groeit ze in bosranden of langs bospaden. Knolsteenbreek groeit zowel op leem en klei, als op meer zandige bodems. Volgens Sir William Turner Thiselton-Dyer, (28 juli 1843 - 23 december 1928) een vooraanstaand Brits botanicus en de derde directeur van de Royal Botanic Gardens in Kew, is deze plant al in de 15e bekend.
Voor de verspreiding van Knolsteenbreek in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Saxifrage granulée of Saxifrage à bulbilles. De eerste naam is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam. De tweede naam is een kleine variant hierop, "Saxifraga met knollen".
De Duitse naam is Körnchen-Steinbrech. Dit betekent "korrel steenbreek". Dit verwijst niet naar de Knolletjes, de volksnaam voor deze plant is wel Knöllchen-Steinbrech, maar de Knolsteenbreek werd in de vroegere geneeskunde gebruikt, en wordt nog steeds gebruikt in de volksgeneeskunde en homeopathie, bij nierstenen. Waarschijnlijk is dit een geval van Signatuurleer i.v.m. de vorm van de wortelstandige stengelbladeren.
Voor de verspreiding van Knolsteenbreek in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke naam de meest gebruikte is.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Sassifraga granulosa. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Mandelblomma. Dit betekent "amandelbloem. Amandelbloem, omdat pas geopende bloemen een lichte amandelgeur verspreiden. Ik heb dit maar één keer gelezen, op de Zweedse Wikipagina natuurlijk, dus hou ik het even voor onbekend.
Voor de verspreiding van Knolsteenbreek in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Nyresildre. Dit betekent "nier haring". De vertaling van het woord Nier is duidelijk. Lees maar de Duitse naamsverklaring. Sildre is gerelateerd aan steen- of rotsplanten uit de sildrefamilie, dit is Noors voor Steenbreekfamilie.
De Deense naam is Kornet Stenbræk. Dit betekent "korrel steenbreek". Deze naam heeft dezelfde strekking als de Duitse naam.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot half beschaduwde plaatsen op matig vochtige, matig voedselrijke, niet of matig bemeste, goed doorlatende, neutrale tot kalkhoudende grond (zand, leem, zavel, veen, lichte klei en stenige plaatsen).
Groeiplaats
Grasland (hooiland, extensief beweid weiland en vochtig, licht bemest grasland), uiterwaarden, buitenplaatsen, waterkanten, bermen, dijken, aan de voet van hellingen, bosranden, muren, wallen en langs bospaden.
Verspreiding
Nederland
Vrij zeldzaam in Zuid-Limburg, Noord-Brabant en in de omgeving van Nijmegen.
Vlaanderen
Vrij algemeen in het Maasgebied, in Limburgs Haspengouw en in de Kempense en Brabantse rivier- en beekdalen. Elders zeer zeldzaam of ontbrekend.
Wallonië
Vrij zeldzaam in Brabant, het Maasgebied em Lotharingen. Eders zeldzaam tot zeer zeldzaam.
Wereld
Een groot deel van Europa, met name in het westen. Ook in Marokko.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Knolsteenbreek

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten