Peen

Algemeen

De plant onderscheidt zich van de bekende oranjegele wortel of waspeen (Daucus carota subsp. sativa) door zijn penwortel die wit, vertakt en minder vlezig is. Deze soort is trouwens een zeldzame verschijning in het wild. De bloemschermen van Peen (Daucus carota) maken slaapbewegingen. Dat betekent dat 's avonds de bloeiwijze zich bolvormig sluit en over gaat hangen, maar de volgende dag spreidt ze zich weer uit. En na de bevruchting vouwt het scherm zich met het beschermende omwindsel omhoog samen tot een nestachtig geheel. Vandaar de oude naam "vogelnest". De vruchten zijn voorzien van rijen stekels en klitten gemakkelijk aaneen. In het midden van de bloeiende plant bloeit één scharlaken rood bloemetje (zie foto's).In het midden van de bloeiende plant bloeit één scharlaken rood bloemetje (zie foto's). Maar dit is niet altijd of het bloemetje is zo slecht ontwikkeld dat het nauwelijks zichtbaar is (zie foto's).De rode kleur komt door de stof anthocyaan. Waarschijnlijk dient dit bloemetje om insecten aan te trekken. Maar de discussie omtrent dit bloemetje is al zeer oud, er is al discussie sinds Charles Darwin. Sommige volksnamen benoemen dit scharlaken rode bloemetje.

Bij wijze van uitzondering verklaar ik hierbij één volksnaam, Queens Ann's Lace. De Engelse Wikipagina schrijft; Wilde wortel werd door Europese kolonisten in Noord-Amerika geïntroduceerd en is daar algemeen geworden; hij staat er vaak bekend als 'Queen Anne's lace'. Anne, koningin van Groot-Brittannië, is de koningin naar wie de plant naar verluidt is vernoemd, hoewel de plantnaam pas in 1895 bekend werd, 180 jaar na haar dood. De plant wordt zo genoemd omdat de bloeiwijze op kant lijkt , wat prominent aanwezig was in de fijne kleding van die tijd; de rode bloem in het midden zou een druppel bloed voorstellen die ontstond toen koningin Anne zichzelf met een naald prikte tijdens het maken van het kant.

Volgens de Italiaanse Wikipagina is wilde peen 5000 jaar oud. Er staat; De wortel werd 5000 jaar geleden in Afghanistan gedomesticeerd met paarse of gele kleuren. Tegenwoordig worden er veel verschillende cultivars ( Daucus carota ssp. sativa ) geteeld in alle gematigde gebieden van de wereld . Oranje gekleurde wortels verschenen in de 17e eeuw in Centraal-Europa en Oorspronkelijk werden wortels geteeld voor hun bladeren en aromatische zaden, niet voor hun wortels. Wortelzaden zijn gevonden in Zwitserland en Zuid- Duitsland en dateren uit 2000-3000 v.Chr.  Verschillende beroemde botanici (o.a. Pedanius Dioscorides) beschrijven daarna het culinaire en medicinale gebruik van peen.

Peen is de enige Daucus-soort die in Nederland in het wild voor komt. Peen bloeit in Juni tot en met de herfst.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De naam Peen wil zeggen dat de plant familie is van onze bospeen en winterpeen. Van oorsprong is dit een meervoudsvorm van het woord Peen. Omdat het enkelvoud nauwelijks voorkwam werd het door iedereen als meervoud aangevoeld, wortelen dus. De herkomst van het woord Peen is onzeker. Het is pas zeer laat opgetekend en er zijn geen verwante woorden in andere Germaanse of niet-Germaanse talen. De grondvorm van het woord Peen moet zijn geweest: pede, in de betekenis "wortel van planten".

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Peen zijn deels tweeslachtig (hermafrodiet) en deels mannelijk, soms ook vrouwelijk. Of zelfbestuiving daadwerkelijk plaats vind is mij onbekend. De plant heeft grote bolvormige schermen die bestaan ​​uit bloemschermen. Deze schermen worden op hun beurt gevormd door kleine witte bloemen met vijf bloemblaadjes; de centrale bloem is donkerrood, een kenmerk dat de plant heeft gekozen om bestuivende insecten ernaartoe te leiden (als de theorie klopt), zodat ze het stuifmeel naar andere bloemen kunnen brengen. Op de prachtige foto (nr. 10) van Frank Huisman is te zien wat een insect ongeveer ziet als je het UV-spectrum zichtbaar maakt door biofluorescentie-fotografie toe te passen. Het contrast tussen de kroonblaadjes en de meeldraden met stuifmeelpollen wordt veel groter zodat een bezoekend insect meteen ziet waar hij of zij heen moet. De kroonblaadjes 'vallen' bijna compleet weg zodat de meeldraden nog beter zichtbaar zijn. De oplichtende puntjes zijn losliggende stuifmeelkorrels. De zaden zijn stekelig en lijken prima geschikt om de verspreiding te bevorderen. Alleen blijven deze niet hangen aan kortharige vachten zoals konijnen bijv. Dus de mens verspreid deze plant beter daar deze zaden beter blijven haken aan sokken e.d. Maar de wind helpt ook prima met de verspreiding. Op de site van waarnemingen.nl staat dan ook; Bij regenachtig weer en bij nacht buigt de gehele bloeiwijze, als die nog jong is, zich naar beneden. Tevens krommen de schermstralen en de bloemstelen zich zo sterk naar binnen dat de gehele bloeiwijze meer bolrond wordt. Later blijft de bloeiwijze wel rechtopstaan, maar de zo-even genoemde kromming heeft bij droog weer ook plaats. Bij vochtig weer staan de vruchtjes dus uit. Misschien heeft dit betekenis voor de plant, omdat ze dan door de regen en de wind gemakkelijker verspreid worden. 

Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding

Namen in andere talen

  • English: Wild Carrot, Queens Anne's Lace
  • Français: Carotte sauvage
  • Deutsch: Wilde Möhre
  • Espanõl: Zanahoria silvestre
  • Italiano: Carota selvatica
  • Svenska: Vildmorot
  • Norsk: Gulrot
  • Dansk: Vild Gulerot

verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Wild Carrot. Dit betekent "wilde peen". Het is de Engelse benaming voor de Nederlandse naam.
  2. Queens Anne's Lace. Dit is eigenlijk een echte volksnaam maar zo mooi dat ik hem toch noem. De mooie Engelse naam Queens Anne's Lace komt van het verhaal dat Koningin Anna haar vinger prikte tijdens het maken van kantwerk/koord (lace). Deze schermbloemige werd in Noord Amerika geïntroduceerd door kolonisten. De scharlaken rode bloem die bijna altijd (heel soms niet) in het midden staat van het witte scherm staat voor de druppel bloed. De functie van de kleine rode bloem, gekleurd door anthocyanine ( water oplosbaar pigmenten) , is om insecten aan te trekken. Je ziet deze pigmenten o.a. terug bij de blauwe bes, framboos, zwarte rijst en zwarte sojabonen.

Voor de verspreiding van de Peen in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Carotte sauvage. Dit betekent ook weer "wilde peen".

De Duitse naam is Wilde Möhre. Mhörhe is afkomstig van het Oudhoogduitse woord Maraha of Mohra, en slaat op de gele wortel of raap. De wortel van deze plant is wit. Het geel/oranje is pas later ontstaan.

De Spaanse naam is Zanahoria silvestre. Dit betekent "wilde wortel".

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Carota selvatica. Dit is de Italiaanse benaming voor het tweede gedeelte van de Nederlandse naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Vildmorot. Dit betekent "wilde wortel".

Voor de verspreiding van Peen in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Gulrot/Vild Gulerod. Dit betekent geel wortel/wilde geelwortel.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open tot grazige plaatsen op droge tot matig vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, hoogstens matig bemeste, vaak kalkhoudende grond (mergel, löss, leem, zand, zavel, lichte klei en stenige plaatsen).

Groeiplaats
Grasland (licht bemest grasland, hooiland en kalkhellingen), bermen, dijken, zeeduinen (duinhellingen), braakliggende grond, industrieterreinen, haventerreinen, langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen), ruigten, afgravingen (kleigroeven, leemgroeven en steengroeven) en op de bovenste randen van kwelders (schorren).

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar vrij zeldzaam in Drenthe, het noordoosten van Overijssel en in Zuidoost-Fryslân.

Vlaanderen
Algemeen, maar plaatselijk zeldzamer (o.a. in de Kempen).

Wallonië
Algemeen, maar vrij zeldzaam in de Ardennen.

Wereld
In alle werelddelen, in gebieden met een gematigd of warm klimaat. Peen komt oorspronkelijk uit Zuidwest-Azië en Zuid-, West- en Midden-Europa.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Peen

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's