Wildemanskruid

Algemeen

Dit artikel gaat over wat ik persoonlijk een van de mooiste plant van Nederland vind. Maar helaas Wildemanskruid komt niet meer voor in Nederland. Eigenlijk nog niet eens zo lang geleden. Tot 1968 groeide de plant in Nederland langs de Oude en Gelderse IJssel. Om precies te zijn Wildemanskruid is inheems in West- Midden- en Oost-Europa. In Nederland en Finland is Wildemanskruid uitgestorven. In Noorwegen zijn alleen vondsten bekend van verwilderde planten. Verspreid over heel Nederland zijn nog wel ingezaaide of verwilderde tuinplanten te vinden. Soms staan er ook Cultuurvarianten tussen. Wildemanskruid bloeit al vroeg, in Maart tot en met Mei.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Pas na de bloei komen de bladeren tevoorschijn. De zaden hebben een lang, veerachtig pluimpje (zie foto's). Al die pluimpjes bij elkaar doen denken aan een wild kapsel. Vandaar de naam wildemanskruid.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

 

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Wildemanskruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vindt niet plaats. Op de site van waarnemingen.nl staat precies beschreven hoe de bestuiving van insecten te werk gaat.

De bloemen van Wildemanskruid openen zich bij zonneschijn, doch sluiten zich tegen de avond en bij regen. Zij zijn proterogynisch. De vele meeldraden staan bij het opengaan van de bloem nog dicht opeen met gesloten helmknopjes en de stempels steken er in het midden boven uit. De insecten, vooral bijen en hommels, komen, door de nectar gelokt, die door kleine, knotsvormige, tussen de kelkbladen en de meeldraden zittende nectariën wordt afgescheiden. Komen zij uit oudere bloemen, dan brengen zij hier kruisbestuiving teweeg. Na een paar dagen is de toestand anders geworden. De bloemsteel is nu langer geworden, de bloem buigt zich 's avonds om en de helmknopjes, die het dichtst bij de stempels staan, zijn nu opengesprongen. De insecten, die nu overdag komen aanvliegen, nemen stuifmeel mee en wanneer 's avonds de bloem zich sluit, valt er daarvan op de binnenzijde van de holle kelkbladen, terwijl bij het ombuigen van de bloem er ook al wat op de stempels valt.

Na nog een paar dagen is de bloemsteel nog meer verlengd, de bloem is nu ook overdag voorover gebogen en de kelkbladen zijn ook aanzienlijk langer geworden, zodat het op de binnenzijde ervan liggende stuifmeel opgeheven is tot op de hoogte van de stempels en aangezien de eerst vanbinnen uitgeholde kelkbladen nu gewelfd staan, leggen zich deze tegen de stempels aan en ontvangen deze, zo zij nog niet van stuifmeel voorzien zijn, dit nu echter door zelfbestuiving'. De vruchten verspreiden zich door de wind dankzij dankzij vederachtige staarten die aan de zaden vastzitten.

 

Namen in andere talen

  • Frysk: ?
  • English: Pasque flower
  • Français: Anémone pulsatille
  • Deutsch: Gewöhnliche Kuhschelle
  • Espanõl: Flor del viento
  • Italiano: ?
  • Svenska: Backsippa
  • Norsk: Stor kubjølle
  • Dansk: Opret Kobjælde

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Pasque flower. Dit betekent "paasbloem", dit natuurlijk vanwege de bloeitijd. Pasque komt via een omweg van het Latijnse Paschalis en het Hebreeuwse Pesah. Pasche was een middel Engels woord voor Easter. Aangezien de naam rond die tijd is ontstaan is het woord Pasque gebleven. De Engelse schrijver  van The Englishman’s Flora’ Geoffrey Grigson was al in 1958 onder de indruk van deze plant. Hij schreef 'Paque flower has a fair claim to being the most dramatically and exotically beautiful of all English plants'. Wildemanskruid is nu erg zeldzaam in Engeland. Op de website van wildlivetrust.org staat 'The striking, purple Pasqueflower is now a very rare plant in the UK, restricted to just a few chalk and limestone grasslands and found on only a handful of nature reserves'. Voor de verspreiding van Wildemanskruid in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Anémone pulsatille. Dit is de Franse benaming voor de oude wetenschappelijke naam. Deze naam word in diverse landen nog aangehouden. De naam Anemone pulsatilla werd gepubliceerd door Carl Linnaeus in Species Plantarum. Het geslacht Pulsatilla verschilt van het plantengeslacht Anemone door de aanwezigheid van vederachtige nootjes. Om deze reden werden de soorten later aan een eigen geslacht toegewezen.

De Duitse naam is Gewöhnliche Kuhschelle. Op de Duitse Wikipagina (uiteraard!) stond deze nadere verklaring 'De vorm van de halfgesloten bloem lijkt op een kleine bel of een koebel . De verkleiningsvorm "Kühchen" (kleine koebel) heeft geleid tot de naam "Küchen-Schelle" (keukenbel).

Voor de verspreiding van Wildemanskruid in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Flor del viento. Dit betekent "bloem van de wind". De Franse uitleg verduidelijkt dit. De Wind is een verwijzing naar de uitleg van het Anemone-gedeelte in de naam. Zie bijv. Anemone nemorosa (Bosanemoon).

De Italiaanse naam is mij onbekend.

De Zweedse naam is Backsippa. Dit betekent "heuvel-anemoon". De Zweedse Wikipagina verwoord dit precies 'Zoals de Zweedse naam backsippa al doet vermoeden, groeit deze plant vooral op droge hellingen , bijvoorbeeld op de hellingen van kiezelruggen , op zanderige velden en in andere soortgelijke gebieden. De plant heeft een voorkeur voor kalkrijke grond'.

Voor de verspreiding van Wildemanskruid in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Stor kubjølle. Dit betekent "grote koebel". Grote is ter onderscheid van andere soorten van dit geslacht die ook in Noorwegen voor komen. De uitleg voor Koebel staat bij de Duitse naam.

De Deense naam is Opret Kobjælde. Dit betekent "rechtopstaande koebel" verwijzend naar de groeiwijze van Wildemanskruid. Opret komt van het Oudnoorse upprétr dat "rechtop" betekent. Eigenlijk word hier letterlijk bedoeld "met verticale groei; verticaal staand (omhoog)". De plant staat dus wel rechtop maar de bloemen staan altijd vertikaal.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot halfbeschaduwde plaatsen op droge, niet bemeste, vrij voedselarme, vaak kalkhoudende grond (zand en kalksteen).

Groeiplaats
Rivierduinen en grasland (onbemest kalkgrasland en kortblijvend en meestal begraasd grasland op hellingen).

Verspreiding

Nederland
Vroeger langs de Oude IJssel en de Gelderse IJssel. Voor het laatst in het wild gevonden in 1968.

Vlaanderen
Niet in Vlaanderen.

Wallonië
Zeldzaam tot zeer zeldzaam in het Maasgebied en in de Ardennen.

Wereld
In Midden-Europa van Denemarken en Zuid-Zweden tot in Zuid-Frankrijk. Ook in Engeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Wildemanskruid

Verspreiding Wildemanskruid

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's