Arenaria serpyllifolia

Algemeen

Gewone zandmuur loop je zo voorbij. Niet vanwege de onopvallende bloemetje, ze zij wel klein maar helder wit. Meer omdat het plantje wel iets weg heeft van Vogelmuur (Stellaria media), tenminste....van een afstand. Beide stellen niet zo veel eisen aan de bodemsamenstelling dus komen ze overal voor, soms zelfs naast elkaar. Maar als je beter kijkt zie je echt wel verschillen. Gewone zanddmuur is samen met de vrij zeldzame Tengere zandmuur (Arenaria leptoclados) de enige Arenenaria-soort die in Nederland in het wild voor komt. Deze Tengere zandmuur verschilt maar enkele millimeters (letterlijk!) met de Gewone zandmuur. Aan de foto's te zien kan het verschil echt enkele millemeters zijn! Dus in dit geval moet er gemeten worden, vooral de kelk- en kroonblaadjes. In deze tabel op de Verspreidingsatlas van Floron staan de verschillen van deze twee soorten naast elkaar. Ook deze foto van de 2 bloeiende plantjes en een foto van de doosvruchtjes van de 2 plantjes schept duidelijkheid. Gewone zandmuur bloeit in Mei tot en met de herfst. 

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Arenaria serpyllifolia L.

Arenaria komt van het Latijnse woord Arena dat "zand" betekent. Dit verwijst naar de zandachtige bodemsamenstelling die de plant graag heeft om te groeien.

Serphyli verwijst naar de Latijnse naam voor Wilde tijm. De bladeren van deze plant lijken hier op.

Folia komt van Folis (Latijn) en betekent "blad".

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L.

Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Arenaria serpyllifolia in de publicatie Species Plantarum.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Gewone zandmuur zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving komt daadwerkelijk voor. Ik neem aan dat dit zo is omdar de bloemen niet bijster groot zijn. Zelfbestuiving is da 1 keer 100 % kans op goede bestuiving. De bloemen openen zich alleen in de zon en scheiden nectar af . Die bestuivers zijn verwanten van de bijen. Na bevruchting en rijping vormen zich vruchtkapsels. Deze vallen eraf samen met hun ruwe, harige kelk. De verspreiding vindt vervolgens plaats door zich vast te hechten aan oppervlakken. Zoals de vacht van een dier of voertuigen en mensen. Soms staat een Zandmuur-soort zomaar tussen een aangeplante berm. Ook de wind heeft invloed op de verspreiding van bevruchte zaden.

Namen in andere talen

  • Frysk: Sânmier
  • English: Thyme-leaved Sandwort
  • Français: Sabline à feuilles de serpolet
  • Deutsch: Quendel-Sandkraut
  • Espanõl: Arenària serpillifòlia
  • Italiano: Arenaria serpillifoglia comune
  • Svenska: Sandnarv
  • Norsk: Bakkesandarve
  • Dansk: Markarve

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Thyme-leaved Sandwort. Dit betekent "op Thijmblaadjes lijkend zandkruid". En inderdaad lijken de stengelblaadjes op die van Wilde/Kleine tijm (Thymus serpyllum) inclusief de haren. Het woord Zandkruid word in de paragraaf Verklaring Nederlandse naam uitgelegd.

Voor de verspreiding van Gewone zandmuur in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Sabline à feuilles de serpolet. Dit is de Franse benaming van de gehele wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is Quendel-Sandkraut. Quendel refereert naar Wilde/Kleine tijm (Thymus serpyllum). Dit vanwege de gelijkenis van de stengelbladeren. De naam Quendel is via een lange weg verbasterd en komt van het Latijnse Cunēlae dat "oregano of iets vergelijkbaars betekent (bijv. Tijm)". Dus eigenlijk is dit ook de Duitse benaming voor de gehele wetenschappelijke naam.

Voor de verspreiding van Gewoon Zandmuur in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse en Italiaanse naam is nagenoeg gelijk, Arenària serpillifòlia/Arenaria serpillifoglia comune. Beide is dit ook weer de Spaans/Italiaanse benaming voor de gehele wetenschappelijk naam.

De Zweedse, Noors en Deense naam is min of meer gelijk, Sandnar, Bakkesandarve en Markarve. Dit betekent "zand/heuvel, veldkruid". Arve betekent letterlijk "erfgoed" maar het is een algemene Scandinavische term voor Kruid.

Voor de verspreiding van Gewone Zandmuur in Zweden zie deze kaart.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, warme, min of meer open plaatsen op meestal droge, zelden vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, vaak kalkhoudende grond (zand, lemig zand, lichte klei, löss, mergel, zavel en stenige plaatsen).

Groeiplaats
Zeeduinen, (duinhellingen en duinvlakten, met name tussen mossen), rivierduintjes, wegkanten, bermen (open plekken in de grasmat), dijken, kalkhellingen, ruigten (tussen hoge, tweejarige planten), akkers (akkerranden en matig voedselrijke akkers), zanddepots, steenachtige plaatsen, muren, overhoeken, tussen straatstenen, langs spoorwegen (spoorbermen en spoorwegterreinen) en industrieterreinen.

Verspreiding

Nederland
Algemeen in de duinen en in het zuiden. Eelders vrij zeldzaam en zeldzaam in het noordoosten. Duinzandmuur: Zeldzaam in de duinen.

Vlaanderen
Algemeen. Het meest in de duinen. Vrij algemeen in de Kempen en in de Leemstreek. Duinzandmuur: Zeldzaam in de duinen.

Wallonië
Algemeen, maar minder algemeen in de Ardennen.

Wereld
Alle werelddelen.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL


VerspreidingGewone zandmuur

Verspreiding Gewone Zandmuur

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's