Algemeen
Ondanks het verspreidingskaartje en het feit dat deze plant te boek staat als algemeen heb ik hem hier (Gouda) nog niet gezien. En ik zie toch heel veel planten gedurende het gehele jaar. Wat ik niet wist is dat De Gele helmbloem (Pseudofumaria lutea) ook een "soort" Duivenkervel is. Omdat het verschil tussen de in Nederland voorkomende Duivenkervels zo klein is staat er op het forum van waarnemingen.nl een tabel, gemaakt door Willemien Troestra, die duidelijk uitgelegd wat die verschillen zijn. Gewone duivenkervel bloeit van Mei tot in de herfst.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 3 soorten Duivenkervel (Fumaria) , en eentje die er wel op lijkt maar het niet is, in het wild voor in Nederland:
- Gele helmbloem (Pseudofumaria lutea) - vrij zeldzaam/verwilderde tuinplant
- Gewone duivenkervel (Fumaria officinalis) - algemeen
- Middelste duivenkervel (Fumaria muralis) - vrij zeldzaam
- Rankende duivenkervel (Fumaria capreolata) - zeldzaam
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Fumaria officinalis L.
Fumaria is Latijn en betekent letterlijk "de plaats van rook". En net als de Nederlandse verklaring is de verklaring erg onzeker. Waar die rook nu vandaan komt is op vele manieren verklaard. Inderdaad de plant werd al beschreven door Plinius (circa 23 – 79 na Chr.) En in alle belangrijke kruidboeken uit de middeleeuwen komt hij voor. Vele namen kreeg de plant en meestal terug te brengen tot de Nederlandse naam "aardrook". Deze naam komt in veel talen terug. Een van de verklaringen is dat de bloemen van de plant iets wat doorzichtig zijn en eruit zien als rook. S'morgens als er lage mist is (aardrook) dan is dit effect nog beter te zien. Een andere verklaring is dat de rook van deze plant, bij verbranding, helpt bij duivels uitdrijving. Er zijn nog vele andere verklaringen te vinden in verschillende oude kruidenboeken en boeken over deze kruidenboeken.
Toen Linnaeus het binomiale nomenclatuursysteem, de wetenschappelijke naam bestaande uit de geslachtsnaam en de soortnaam (bijv. Taraxacum officinale), uitvond, gaf hij de specifieke naam Officinalis aan tientallen kruiden en planten waarvan het medische gebruik in voorgaande millennia was vastgesteld. In de 1735 (1e editie) van zijn Systema Naturae erkende hij de historische tradities van genezing door tientallen planten te benoemen met de soortaanduiding Officinalis/Officinale, als algemene kwalificatie. Letterlijk betekent dit dus "van de officina". Het belichaamde de soortnaam Officinalis/Officinale, dus de geschiedenis van vele eeuwen van medicinaal gebruik en gezondheidskennis.
De officina was het gebouw, meestal een bijgebouw, in middeleeuwse kloosters waar medische monniken medicijnen en farmaceutische preparaten bereidden om zieken te genezen. Daarin werden gedroogde extracten, infusies, afkooksels, tincturen en destillaten bereid. Vaak was de officina verbonden aan de geneeskrachtige of kruidentuinen, ook ingesloten binnen het kloostergebied.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus In 1753 beschreef hij Fumaria officinalis in de publicatie Species Plantarum.


Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Gewone duivenkervel zijn tweeslachtig (hermafrodiet). De bestuiving geschiedt meestal door bijen die de boven en onderlip van de kroon, dat zijn de twee buitenste kroonbladen, uit elkaar spreiden. Dan kunnen ze bij de nectar komen in de spoor en zo de bloem bestuiven wat tot de bevruchting leidt. Doordat de bloemen zo klein zijn en zij vaak nogal verborgen staan, is het insectenbezoek gering. Toch ontwikkelen zich bijna steeds vruchten, zelfs bij aanhoudend regenachtig weer, dus is spontane zelfbestuiving hier zonder twijfel voldoende voor bevruchting. De bevruchte zaden worden verspreid door mieren. Maar of deze zaden een mierenbroodje hebben is mij onbekend. Aangezien dat deze plant best wel algemeen is in Nederland kan ik mij niet voorstellen dat windbestuiving geen rol speelt.
Namen in andere talen
- English: Common fumitory
- Français: Fumeterre officinale, Herbe à la veuve
- Deutsch: Gewöhnlicher erdrauch
- Espanõl:
- Italiano: Fumaria comune
- Svenska: Jordrök
- Norsk: Jordrøyk
- Dansk: Læge-jordrøg
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Common Ramping-fumitory. Fumitory is de Engelse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Er komen ook de Wall fumitory = Middelste duivenkervel (Fumaria muralis), White ramping-fumitory Fumaria capreolata = Rankende duivenkervel) en de Purple ramping-fumitory (Fumaria purpurea) voor in Engeland.
Voor de verspreiding van Fumaria officinalis plant in Engeland zie deze kaart.
Voor de verspreiding van Fumaria muralis in Engeland zie deze kaart.
Voor de verspreiding vanFumaria capreolata in Engeland zie deze kaart.
Voor de verspreiding vanFumaria purpurea in Engeland zie deze kaart.
Er zijn twee Franse namen:
- Fumeterre officinale. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
- Herbe à la veuve. Dit betekent "weduwkruid". Deze naam wordt niet vaak gebruikt maar is wel een van de populairste alternatieve namen. Met de verbranding van deze plant komt rook vrij om tranen op te wekken om verdriet te veinzen.
De Duitse naam is Gewöhnlicher erdrauch. Dit betekent "gewone aardrook". Voor de uitleg zie de wetenschappelijke naam.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zij zo veel varianten dat ik de meest gebruikte naam niet weet.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Fumaria comune. De verklaring voor Fumaria staat bij het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Commune betekent "gewoon". Dit is ter onderscheid want in Italië komt ook een ondersoort voor, Fumaria di Wirtgen.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse, Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Jordrök/Jordrøyk/Læge-jordrøg. Dit betekent Aardrook/Aardrook/Genezende aardrook. Een plant met het voegsel Officinalis bij de wetenschappelijke naam krijgt in Denemarken vaak het voegsel Læge voor de Deense naam. Læge betekent "dokter".
Voor de verspreiding van Gewone duivenkervel in Zweden zie deze kaart.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, open plaatsen op matige droge tot matig vochtige, omgewerkte, matig voedselrijke tot zeer voedselrijke, goed doorlatende, zwak zure tot meestal kalkrijke grond (zand, leem, zavel en lichte klei).
Groeiplaats
Moestuinen, akkers, wijngaarden, bermen (open plekken en omgeploegde bermen), braakliggende grond, ruigten, ruderale plaatsen, plantsoenen en bouwterreinen.
Verspreiding
Nederland
Vrij algemeen in het rivierengebied, Limburg, Noord-Brabant, Zeeland, Holland en het noordelijk zeekleigebied. Elders zeldzaam.
Vlaanderen
Vrij algemeen, maar zeldzaam in de Kempen.
Wallonië
Vrij algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.
Wereld
Vrijwel heel Europa, West-Siberië, Klein-Azië en Noord-Afrika. Ingeburgerd in o.a. Noord- en Zuid-Amerika, Nieuw-Zeeland en Zuid-Afrika
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Fumaria officinalis

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten