Algemeen
Deze grote Orchis (soms wel 1 meter) is niet moeilijk te herkennen. Behalve de geur herken je meteen de lange middenlippen. Behalve in zuid-Limburg (uiteraard) komt hij ook voor op enkele plaatsen in Zeeland en aan de kust in zuid- en noord-Holland. Zoals vele andere Orchissen staat hij op de Rode lijst als gevoelig. Het is een zeer zeldzame soort en bloeit hij in Mei, Juni en Juli.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.



Op de onderstaande lijst staan 26 soorten orchideeën. De meeste zijn, zoals hierboven genoemd, zeer zeldzaam tot zeldzaam. Sommige zijn zelfs algemeen. Maar alle zijn waargenomen in Nederland. Soms alleen in het puntje van Zuid-Limburg, soms enkel op de waddeneilanden en soms verspreid over een deel van het land. Zoals ook hierboven beschreven staat gebeurt het vaak dat orchideeën kruisen met andere soorten. Er ontstaan dan zogenaamde hybride soorten. Deze staan niet in de lijst.
- Aapjesorchis (Orchis simia)
- Bijenorchis (Ophrys apifera)
- Bokkenorchis (Himantoglossum hircinum)
- Bosorchis (Dactylorhiza fuchsii)
- Brede orchis (Dactylorhiza majalis)
- Brede wespenorchis (Epipactis helleborine subsp. helleborine)
- Bruinrode wespenorchis (Epipactis atrorubens)
- Dennenorchis (Goodyera repens)
- Duinwespenorchis (Epipactis helleborine subsp. neerlandica)
- Gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata)
- Groenknolorchis (Liparis loeseli)
- Grote keverorchis (Neottia/Listera ovata)
- Harlekijn (Anacamptis morio/Orchis morio)
- Herfstschroeforchis (Spiranthes spiralis)
- Hondskruid (Anacamptis pyramidalis)
- Honing orchis (Herminium monorchis)
- Hyacintorchis (Himantoglossum robertianum)
- Kleine keverorchis (Neottia cordata)
- Mannetjesorchis (Orchis mascula)
- Moeraswespenorchis (Epipactis palustris)
- Poppenorchis (Orchis anthropophora)
- Purperorchis (Orchis purpurea)
- Rietorchis (Dactiloryza majalis subs.praetermissa)
- Soldaatje (Orchis militaris)
- Veenmosorchis (Hammarbya paludosa)
- Vliegenorchis (Ophrys insectifera subsp. insectifera)
- Welriekende nachtorchis (Platanthera bifolia)
Omdat het niet altijd even makkelijk is een Orchis op naam te brengen staat er op de site van Floron een handige zoekkaart.
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Himantoglossum hircinum (L.) Spreng.
De botanische naam Himantoglossum is een samenstelling van Oudgrieks ἱμάς (himas) dat "riem" betekent en γλώσσα (glōssa) dat "tong" betekent en slaat op de lange, tongvormige lip van onder meer de bokkenorchis. De soortaanduiding hircinum is afgeleid van het Latijnse hircus dat "geitenbok" betekent.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit (L.).
L. staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef Linnaeus deze Orchis voor het eerst in zijn publicatie Species Plantarum als Satyrium hircinum.




Spreng. staat voor Kurt Polycarp Joachim Sprengel (3 augustus 1766 – 15 maart 1833). Zijn voornaam heeft hij zelf gelatiniseerd als 'Curt', maar wetenschappelijke notaties krijgen de afkorting Spreng. Hij was een Pruisisch arts en botanicus. Hij was een van de grondleggers van de microscopische studies van hogere planten. Verder bracht hij veel verbeteringen aan in de botanische nomenclatuur. In 1826 herschreef Sprengel deze soort als Himantoglossum hircinum in zijn publicatie Systema vegetabilium. Er bestaat/bestond verwarring aan wie deze publicatie moet worden toegeschreven, Linnaeus of Sprengel. Op deze Wiki-pagina staat dit uitgelegd.

Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Zevenennegentig procent van de orchideeënsoorten een bestuiver nodig heeft voor de overdracht van stuifmeelkorrels van de ene plant naar de stampers van een andere, waardoor bevruchting en zaadvorming mogelijk worden. De bloemen van Bokkenorchis zijn wel tweeslachtig (hermafrodiet). Of zelfbestuiving plaats vind is mij onbekend. Maar deze plant is een echte specialist als het gaat om die bestuivers aan te trekken. Dat gaat m.b.v. die overbekende bokkengeur. Himantoglossum hircinum is een orchideeën-soort die misleidend is wat betreft voedsel, wat betekent dat de bloemen over het algemeen geen nectar leveren aan hun bestuivers. Maar ze komen toch. Kennelijk is de geur te aantrekkelijk. Vliegen en nachtinsecten zijn o.a. bestuivers. Maar ook de waarneming van de wesp Odyneris parietum die de bloemen bestoof in Sussex werd begin 20e eeuw vastgelegd in correspondentie tussen twee onderzoekers. En ook verschillende soorten bijen ( Megachile maritima en Colletes cunicularis), vlinders , libellen en kevers zijn waargenomen.
Toch is de plant best wel zeldzaam. Dit komt omdat dat de zaden van deze Orchis (en andere Orchis-soorten) zo klein is, vaak maar 1/4 mm groot en een miljoenste gram zwaar, dat ze te weinig nutriënten hebben zodat de hulp van de mycorrhiza-schimmel nodig is voor ontkieming en dus ook verspreiding.
Als dit stof-fijne bevruchte zaad word verspreid is de kans helemaal niet zo groot dat een zaadje ergens ontkiemt. Dit stukje van de site van Flora van Nederland vertelt precies waarom; De stofvormige fijne zaden van orchideeën kunnen alleen maar tot kieming komen als de voor die orchideeën-soort juiste mycorhiza in de bodem aanwezig zijn. Zonder deze juiste mycorhiza treedt er geen kieming op. Dat betekent dat het zaad alleen maar kan ontkiemen op een zeer precies omschreven bodem, waardoor het aantal mogelijke standplaatsen van een orchideeën-soort zeer beperkt is. Dat maakt dat deze planten daardoor slechts zelden aan te treffen zijn, maar als ze ergens staan dan zijn het vaak ook veel exemplaren.
Namen in andere talen
- English: Lizard Orchid
- Français: Orchis bouc, Loroglosse
- Deutsch: Bocks-Riemenzunge
- Espanõl: Orquídea del Lagarto
- Italiano: Barbone caprino
- Svenska: Trollyxne
- Dansk: Stinkende båndtunge
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Lizard Orchid: Lizard betekent "hagedis" en Orchid "orchidee". De bloemen van deze plant zijn indrukwekkend, met de lip of " lip ', met een lange centrale lip die zich uitstrekt tot 7cm, met twee zijlobben, die lijken op de poten en de staart van een hagedis. Ook wordt gesuggereerd dat de gedraaide lip en lobben eruit als een hagedis 'duik' in de bloem (eigenlijk de kap-achtige kelkbladeren).
Voor de verspreiding van Bokkenorchis in Engeland zie deze kaart.
Er zijn twee Franse namen:
- Orchis bouc: Orchis betekent "orchidee". Bouc betekent "bok", dus Bokkenorchis zoals de Nederlandse naam.
- Loroglosse: Loro komt uit het Latijn en betekent "riem/schoenveter". Glosse komt van Glossum en wordt uitgelegd bij de wetenschappelijke verklaring van de plant.
De Duitse naam is Bocks-Riemenzunge. Bocks betekent "bokken". Riemen betekent "riem/schoenveter" en zunge "tong". Totaal dus zoiets als "bok met riemvormige tong". Dit geeft de wetenschappelijke ook weer.
Voor de verspreiding van Bokkenorchis in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Orquídea del Lagarto. Orquídea betekent "orchidee". Del Lagarto betekent "van de hagedis". Dus in Spanje is het weer de Hagedisorchis.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,
De Italiaanse naam is Barbone caprino. Barbone betekent "poedel/zwerver" en Caprino "geit/bok". Alhoewel ik het nergens heb gelezen neem ik aan dat aan dat hiermee de gelijkenis van de lange krulharen van een poedel of lange ongeknipte/verzorgde haren van een zwerver met de lange krullende riemvormige bloemeinde worden bedoeld. En de plant stinkt/ruikt naar bokkenurine.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is mij onbekend Deze soort komt niet voor in Zweden dus ik denk dat de wetenschappelijke naam word aangehouden.
De Deense naam is Stinkende båndtunge. Waarschijnlijk betekent dit "stinkende riemgesp", naar het uiterlijk van de bloeiende plant. Maar aangezien ik dit niet zeker weet is de verklaring nog onbekend.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot half beschaduwde plaatsen op matig droge tot vochtige, voedselarme, kalkrijke, humushoudende grond (zand en mergel).
Groeiplaats
Zeeduinen (laag duinstruweel en duingrasland), grasland (kalkgrasland en hooiland), bosranden, dijken en bermen.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam in de kalkrijke duinen, in Zeeland en in Zuid-Limburg.
Vlaanderen
Zeldzaam in de duinen bij De Haan. Elders uiterst zeldzaam.
Wallonië
Zeldzaam in het Maasgebied en de zuidelijke Ardennen, maar vrij algemeen in de Viroinvallei.
Wereld
Zuidwest-Azië, Noord-Afrika (Atlasgebergte) en Zuid- en Midden-Europa. Noordelijk tot in Midden-Duitsland, België, Nederland en Midden-Engeland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Planten in het nieuws
Verspreiding Himantoglossum hircinum

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten