Hypericum tetrapterum

Algemeen

Gevleugeld hertshooi doet zijn naam eer aan want een vel gele plant met een duidelijk gevleugelde stengel loop je niet zomaar voorbij. En toch is deze plant gewoon in bijna elk kilometerhok waargenomen. Gevleugeld hertshooi bloeit in Juli tot en met September.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 10 soorten Hertshooi (Hypericum) soorten in het wild voor in Nederland:

Verklaring wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Hypericum tetrapterum Fr.

Er zijn twee mogelijke verklaringen voor Hypericum:

  1. Hypericum stamt af van Hypo (Grieks) en betekent "onder/tussen", en Ereiko (Grieks) en betekent "heide". Dit wil zeggen dat de plant veel voorkomt op heidegronden.
  2. Hypericum verwijst naar de god Hyperion, vader van de zon in de Griekse mythologie. Een rede van deze verwijzing naar de zon is dat de bloemen zo schitterend geel zijn.

Tetrapterum is Grieks en bestaat uit de woorden Tetra=τετρα  dat "vier" betekent en Pteron=πτερόν dat vleugel betekent. Dit alles verwijst naar de vier vleugels (lijsten) op stengel van de plant zoals hierboven beschreven.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit Fr. 

Dit staat voor Elias Magnus Fries (15 augustus 1794 – Uppsala, 8 februari 1878). Hij was een Zweeds vooraanstaand mycoloog en botanicus. Fries behoorde tot tal van academies en wetenschappelijke genootschappen, waaronder de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen (sinds 1821), de Royal Society of Sciences in Uppsala (sinds 1831), de American Academy of Arts and Sciences (1849), de Russische Academie van Wetenschappen (sinds 1850), de Pruisische Academie van Wetenschappen (sinds 1854), de Kungliga Vitterhets Historie och Antikvitets Academies (sinds 1855), de Beierse Academie van Wetenschappen (sinds 1854), de Royal Society of Edinburgh (sinds 1864 ) en de Royal Society (sinds 1875). In 1847 werd hij toegelaten tot de Zweedse Academie en in 1868 ontving hij een eredoctoraat van de Universiteit van Lund. In 1828 beschreef hij Hypericum tetrapterum voor het eerst in de publicatie Novitiæ floræ svecicæ.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Over Hertshooi is verschrikkelijk veel geschreven als het gaat over de herkomst van de wetenschappelijke naam en over de Nederlandse naam Sint Janskruid (en de vele vertalingen hiervan). En natuurlijk heel veel over de eventuele medicinale eigenschappen. Maar niks over de bevruchting en verspreiding. Over Gevleugeld hertshooi is dus ook niet veel geschreven. Het enige dat ik heb kunnen vinden is dit algemene verhaal over een Hertshooi-soort (Hypericum). De bloemen van de plant zijn tweeslachtig zijn (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt daadwerkelijk plaats maar de plant word ook bezocht door ook insecten dus deze zorgen ook voor bestuiving. Stuifmeel is er in overvloed als beloning voor bestuivers, nectar niet. Een Hertshooi-soort kan zich vegetatief vermeerderen, maar niet altijd. De zaden worden ook verspreid door de wind.

Namen in andere talen

  • Frysk: Skerp sint-Janskrûd
  • English: Square-stalked St John's-wort
  • Français: Millepertuis à quatre ailes
  • Deutsch: Flügel-Hartheu
  • Espanõl: Corazoncillo
  • Italiano: Erba di S.Giovanni alata
  • Svenska: Kärrjohannesört
  • Norsk: Vengperikum
  • Dansk: Vinget Perikon

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Square-stalked St John's-wort. Dit betekent letterlijk "vierkante stengel St Janskruid". De stengel oogt vierkant door de vier smalle lijsten rondom de stengel. De stengel op zich is in doorsnede rond.

Voor de verspreiding van Gevleugeld hertshooi in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Millepertuis à quatre ailes. Mille betekent "duizenden/ontelbare". Pertuis betekent letterlijk "zeegat/rechthoekige afvoer". Deze naam refereert aan het feit dat de stengelbladeren vol zitten met zogenaamde gaatjes. In werkelijkheid zijn dit doorzichtige kliercellen (Botanisch woordeboek). gevuld met etyrische oliën. Á quater ailes betekent ".

De Duitse naam is Flügel-Hartheu. Dit is de Duitse benaming voor de volledige Nederlandse naam. De naam Hartheu is als volgt te veklaren. De gedroogde stengels van deze plant leverde mindere kwaliteit hooi (hard hooi) op.

Voor de verspreiding van Gevleugeld hertshooi in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Hierba de San Juan de tallo cuadrado. Dit betekent "kruid van San Juan met de vierkante stengel". San Juan is de Spaanse evenknie voor Sint Jan. Die stengel (Tallo) is dus niet vierkant(Cuadro) maar oogt dat wel.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Erba di S.Giovanni alata. Dit betekent "kruid van San Giovanni gevleugeld". Dus eigenlijk "gevleugeld Sint Janskruid".

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Kärrjohannesört. Johannes is de Zweedse evenknie voor St. Jans en Ört/eurt/urt is de Scandinavische term voor "kruid". Kärr betekent "moeras". Gevleugeld hertshooi groeit graag in een vochtige omgeving.

Voor de verspreiding van Gevleugeld hertshooi in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Vengperikum/Vinget Perikon. Veng/Vinget betekent "vleugel/gevleugeld". Perikum/Perikon is de Noorse/Deense naam voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige of soms licht beschaduwde plaatsen op vochtige tot meestal natte, matig voedselrijke tot voedselrijke, niet sterk zure grond (zand, leem, zavel, klei en veen).

Groeiplaats
Waterkanten (o.a. slootkante en pas afgestoken lemige of venige greppelkanten), grasland (weinig of niet bemest hooiland en nat, bemest grasland), bermen, drassige kapvlakten, moerassen (rietland) en zeeduinen (duinvalleien).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen, maar vrij zeldzaam in Zuid-Limburg en zeldzaam in Flevoland, de zeekleigebieden, op de Veluwe en in de Peel.

Vlaanderen
Vrij algemeen, maar vrij zeldzaam in het Maasgebied en in de Kempen en zeldzaam in de Polders.

Wallonië
Vrij zeldzaam, maar zeldzaam in het Maasgebied en de Ardennen.

Wereld
West-, Midden- en Zuid-Europa, Zuidwest-Azië en Noordwest-Afrika. Ingeburgerd in Nieuw-Zeeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Hypericum tetrapterum

Verspreiding Gevleugeld hertshooi

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's