Algemeen
Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) is de enige van de drie Balsemiensoorten ( Springzaden=balsemienfamilie (Balsaminaceae)) die hier inheems (hij komt hier van origine voor) is. De Reuzenbalsemien (Impatiens Glandulifera) komt uit India en het Klein springzaad (Impatiens parviflora), komt uit Midden-Azië. Deze twee zijn inmiddels ingeburgerd. Maar de laatste tijd komen er een paar bij die niet zo vriendelijk zijn voor ons ecosysteem. Het Tweekleurig springzaad (Impatiens balfourii) komt hier pas voor sinds 2000 en komt van origine uit India. Het Oranje springzaad (Impatiens capensis) komt hier pas voor sinds 1999 en komt van origine uit Noord-Amerika. Met name deze twee soorten en de Reuzenbalsemien kunnen de inheemse flora overschaduwen. En dan zijn er nog twee niet inheemse soorten die erg zeldzaam zijn, hetBont springzaad (Impatiens edgeworthii) uit Hmalaya en het Ruig springzaad (Impatiens tricornis uit Azië. Om deze invasieve (planten die hier van origine niet groeien) Springzaden uit elkaar te houden heeft Floron een handige determinatiesleutel op de site geplaatst. Groot springzaad bloeit vanaf Juni tot en met Oktober.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Doordat Groot springzaad veel eisen stelt aan de bodemsoort is deze plant ondanks de unieke en zeer succesvolle zaadverspreiding, een vrij zeldzame soort.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 7 Springzaad/Balsemien (Impatients) soorten in het wild voor in Nederland:
- Bont springzaad (Impatiens edgeworthii) zeer zeldzaam/verwilderd
- Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) - vrij zeldzaam
- Klein springzaad (Impatiens parviflora) - algemeen/verwilderd
- Oranje springzaad (Impatiens capensis) - algemeen/verwilderd/ingezaaid
- Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera) - algemeen/verwilderd/invasieve exoot
- Ruig springzaad (Impatiens tricornis) - zeer zeldzaam/verwilderd
- Tweekleurig springzaad (Impatiens balfourii) - vrij zeldzaam/verwilderd
Verklaring wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Impatiens noli-tangere L.
Impatiens (Latijn) betekent "ongeduldig, overgevoelig, niet bestand tegen". Dit slaat op de zaaddozen van deze plant. Deze zijn overgevoelig-ongeduldig bij aanraking want dan springen ze open (zie filmpje). Net zoals bij het Groot springzaad.
Noli is Latijn en betekent "wenst niet/weigert tot" en Tangere is Latijn en betekent "aanraken", dus samen "wenst niet aangeraakt te worden". Samen duidt dit op de zadendozen die in rijpe toestand bij lichte aanraking (regendruppels of dieren) openbarsten zodat het zaad verspreid word (zie de paragraaf planten in het nieuws).

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Impatient noli-tangere in de publicatie Species Plantarum.


Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Groot springzaad zijn tweeslachtig (hermafrodiet) maar zelfbestuiving komt in eerste instantie niet voor want de bloemen zijn sterk protrandrisch. Dit betekent dat de vrouwelijke en mannelijke delen niet gelijktijdig vruchtbaar zijn. De meeste bestuiving vindt plaats door bijen en hommels. De honing wordt in de voet van de spoor afgescheiden (die lange spoor is te zien bij elke soort van dit geslacht). Aan de binnenkant van de kroonbladen zijn bruinige stippen te zien. Ze vormen een honingmerk dat een rol speelt bij de geleiding van de bezoekende hommels/bijen naar de nectar in de spoor. De helmknopjes bedekken in het begin de stempel als een mutsje en zijn al opengesprongen, zodat een insect, dat honing haalt, met zijn rug stuifmeel ervan afstrijkt. Later laat het kapje los en valt van de stempel af en nu eerst is deze geschikt om stuifmeel op te nemen en zit op dezelfde plaats, waar vroeger de helmknopjes zaten. Er is dus heel wat kans op kruisbestuiving, trouwens kan ook spontane zelfbestuiving plaatshebben, door stuifmeel, dat is blijven zitten.In het begin van de bloeitijd vindt men vaak cleistogame bloemen, die ook zaad leveren, zelfs zijn, vooral op zeer beschaduwde plaatsen, vaak alle bloemen cleistogaam. Een cleistogame bloem is een bloem die nooit open gaat waar altijd zelfbestuiving plaats vindt. Groot springzaad is een echte schaduwplant en bestuiving met (zonminnende) insecten vindt niet altijd plaats. Dit is een mooie oplossing.Na bevruchting vormen zich de vruchten. De vruchtkapsels worden door de druk van het celvocht strak gehouden en barsten bij aanraking direct open langs voorgevormde naden. De zaden worden vervolgens tot wel drie meter ver weggeslingerd. Dit is ook typisch voor elke soort uit het Springzaad-geslacht (Balseminieae).
Namen in andere talen
- Frysk: Springsied
- English: Touch-me-not Balsam
- Français: Impatiente Ne-me-touchez-pas
- Deutsch: Großes Springkraut
- Espanõl: ?
- taliano: Erba impaziente comune
- Svenska: Springkorn, Vildbalsamin
- Norsk: Springfrø
- Dansk: Spring-Balsamin
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Touch-me-not Balsam: Eigenlijk is dit de Engelse variant op de wetenschappelijke naam "raak-mij-niet-aan balsemien".
Voor de verspreiding van Groot springzaad in Engeland zie dezekaart.
De Franse naam is Impatiente Ne-me-touchez-pas: Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Großes Springkrau: Dit is de Duitse benaming voor de Nederlandse naam, Groot springzaad.
Voor de verspreiding van Groot springzaad in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke naam de meest gebruikte is.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Erba impaziente comune. Dit betekent "gewoon ongeduldig kruid".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Springkorn. Letterlijk vertaald betekent dit "loop/ren zaad".
Voor de verspreiding van Groot springzaad in Zweden zie deze kaart.
De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Springfrø/Spring-Balsamin. Dit betekent "veer zaad/Veer-Balsemien".
Planten in het nieuws
Verspreiding Impatiens noli-tangere

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten