Phacelia tanacetifolia

Algemeen

Phacelia kom je negen van de tien keer in de heemtuin tegen als je hem al niet in de tuin hebt. De plant is mooi van kleur en uiterlijk, mooie lange helmdraden, en hij trekt veel insecten aan. De bijnaam van de plant is niet voor niks Bijenvoer, bijenbrood, bijenvriend etc. De plant word ook massaal ingezaaid in bermen e.d. Phacelia wordt in Centraal-Europa vaak gezaaid als bijenweide voor honingbijen. Het wordt beschouwd als een zeer productieve bijenvoederplant, waarvan de nectarwaarde ongeveer gelijk is aan die van Koolzaad (Brassica napus) of Boekweit (Fagopyrum esculentum) . Elke bloem produceert nectar in 24 uur met een totaal suikergehalte tussen 0,7 en 1 milligram. Opbrengsten van 500 kg honing per hectare per bloeiperiode zijn dus heel goed mogelijk. Volgens de Duitse Wikipagina speelt de plantensoort voor wilde bijen echter geen rol. De soort komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika (Californië). Voorafgaande zinnen heeft dus ook geleid tot verwildering van Phacelia. Tussen 1975 en 1999 veroverd de plant langzaam Nederland.  Phacelia is de enige soort van het geslacht Phaceloia die in het wild voor komt in Nederland. Phacelia bloeit in Mei tot en met September.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Phacelia tanacetifolia Benth.

Phacelia is afgeleid van het Griekse Phakelos dat "tros/bundel" betekent verwijzend naar de trossen bloemen voordat deze uitbundig gaan bloeien (zie foto's).

Tanacetifolia betekent "met bladeren die lijken op die van Tanacetum ". Tanacetum is Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare). 

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit Benth. Dit staat voor George Bentham (22 september 1800 – 10 september 1884) was een Engelse botanicus. Geboren in een vooraanstaande familie, studeerde hij aanvankelijk rechten, maar had al op jonge leeftijd een fascinatie voor botanie, die hij al snel nastreefde. Hij werd in 1861 voorzitter van de Linnean Society en in 1862 fellow van de Royal Society. Hij was de auteur van een aantal belangrijke botanische werken, met name flora. Hij is vooral bekend om zijn taxonomische classificatie van planten in samenwerking met Joseph Dalton Hooker , zijn Genera Plantarum (1862–1883). In 1834 beschreef hij Phacelia tanacetifolia in de publicatie Edwards's botanical register. In 1937 beschreef hij de soort nog eens in de publicatie Transactions of the Linnean Society.

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Dit is weer duidelijk een voorbeeld van een plant waar veel over geschreven is, Phacelia is erg populair bij zaadhandelaren, maar niks over de bevruchting en verspreiding. Er zijn maar twee dingen die ik wel weet. De bloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet). En het moge duidelijk zijn n.a.v. het verhaal in de paragraaf algemeen, de plant word erg vaak bezocht, en natuurlijk bestoven door insecten.

Namen in andere talen

  • Frysk: ?
  • English: Phacelia
  • Français: Phacélie à feuilles de tanaisie
  • Deutsch: Rainfarn-Phazelie
  • Espanõl: Phacelia tanacetifolia
  • Italiano: Phacelia
  • Svenska: Honungsfacelia
  • Norsk: Honningurt
  • Dansk: Honningurt

Verklaring Buitenlandse namen

In de meeste landen is de naam gelijk aan de (volledige) wetenschappelijke naam, Phacelia tanacetifolia. Behalve de Scandinavische namen. 

Voor de verspreiding van Phacelia in Engeland zie deze kaart.

Voor de verspreiding van Phacelia in Duitsland zie deze kaart.

De Zweedse naam is Honungsfacelia. Dit betekent "honing Phacelia". Dit ter onderscheid van andere soorten Phacelia die in Zweden voorkomen. Bijv, klockfacelia voor de Phacelia campanularia.

Voor de verspreiding van Phacelia in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam is gelijk, Honningurt. Dit betekent 'honingkruid". Voor de Noors/Deense naam geld hetzelfde als de Zweedse naam.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen op vochtige, voedselrijke, omgewerkte grond.

Groeiplaats
Bermen (open plekken) en ruderale plaatsen.

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen. Ingeburgerd tussen 1975 en 1999.

Vlaanderen
Plaatselijk ingeburgerd.

Wallonië
Plaatselijk ingeburgerd.

Wereld
Oorspronkelijk uit het westen van Noord-Amerika, met name in Californië. Ingeburgerd in o.a. West-Europa.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Phacelia

Verspreiding Phacelia

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's