Phytolacca americana

Algemeen

Als iemand zegt 'ik heb een Karmozijnbes' gezien bedoeld hij/zij negen van de tien keer de Oosterse karmozijnbes. Eerlijk is eerlijk voor ik dit artikel schreef wist ik het ook niet maar er komt naast de Oosterse karmozijnbes (Phytolacca acinosa) dus ook een Westerse karmozijnbes voor in Nederland. Er zijn duidelijke verschillen bij volgroeide exemplaren en voor de rest is het een kwestie van determineren. Deze plant begint best wel invasieve trekjes te vertonen aldus dit bericht. Karmozijnbes, beide soorten, is een schoolvoorbeeld van een ontsnapte tuinplant. In een natuurgebied zal je hem niet zo snel tegenkomen. Het is een echte stadsplant. Alhoewel de Karmozijnbes zich in sommige natuurgebieden zich als een exoot (overwoekerend ten nadele van de inheemse vegetatie) kan gedragen. De plant staat bekend om zijn giftigheid. Alhoewel sommige delen echt een culinaire/medicinale toepassing hebben. Eigenlijk wel gek want de volgroeide vruchten lijken erg op bramen maar smaken nergens naar. Vogels hebben hier geen last van. Ze eten de vruchten op, poepen de zaden uit, en zorgen hiermee voor de verspreiding. De Westerse karmozijnbes is een bekende verfplant. Documenten geschreven met inkt gewonnen uit deze plant zijn na eeuwen nog leesbaar. Behalve deze donkere stof worden er verschillende kleuren van delen van de plant gemaakt, van oranje tot bordeauxrood. Ik neem aan dat dit ook geldt voor deze plant.

Een verhaaltje afkomstig van de Duitse Wikipagina; De Oosterse (Phytolacca acinosa) is potentieel giftig. Hij bevat de triterpeensaponine fytolaccagenine , zij het in een veel lagere concentratie dan bijvoorbeeld de Westerse karmozijnbes ( Phytolacca americana ). Deze is geconcentreerd in de wortel en de zaden. De zaden bevatten ook betanine en isobetanine , wat ze een roodachtige tint geeft. Verdere triterpenen worden aangetroffen in de bladeren, en diverse eiwitten zijn aanwezig in alle delen van de plant . Volgens Chinese rapporten heeft Phytolacca acinosa psychoactieve effecten. Een verdovend effect kan niet worden uitgesloten. Westerse karmozijnbes bloeit in Juli tot en met September.

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Phytolacca americana L.

Phytolacca komt van het Griekse Phytón en betekent "plant/tuinplant" en van Lacca komt van het een Italiaans woord voor Lak, dus een plant om mee te verven. Oude Chinese documenten geven aan dat de plant al tussen 1000 en 500 v.Chr. in China bekend was en werd gebruikt als medicinale plant en voedselplant en dus waarschijnlijk ook gebruikt als verfplant.

Het woord Acinosa komt van het Latijnse Acinosus en betekent "lijkt op/gelijkenis met drijven". Persoonlijk heb ik altijd gevonden dat de vruchten op bramen lijken.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij de soort alsPhytolacca americana in de publicatie Species Planteum.

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

 

 

De vruchten en zaden van Phytolacca americana worden gegeten en verspreid door vogels en waarschijnlijk ook door zoogdieren. Ze zouden een belangrijke bron van voedsel zijn voor de treurduif (Zenaida macroura). langlevende zaadvoorraad; zaden zouden meer dan 40 jaar in leven blijven.

Namen in andere talen

  • Frysk: ?
  • English: American pokeweed
  • Français: Raisin d'Amérique
  • Deutsch: Amerikanische Kermesbeere
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Fitolacca americana
  • Svenska: Amerikanskt kermesbär
  • Norsk: Phytolacca americana
  • Dansk: ?

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is 

Indian pokeweed. Het woord American betekent natuurlijk "Amerikaanse" en word uitgelegd bij de paragraaf verklaring NederlandseNederlandse naam. Het woord Poke is afgeleid van puccoon , pocan of poughkone. Dit is een algemene naam, gegeven door oorspronkelijke bewoners (Shawnee-indianen van Virginia) van Amerika, voor diverse verfplanten. Vanwege de purperen kleur van de volgroeide bessen was de Karmozijnbes een prima verfplant. Het Pokeweedverhaal slaat natuurlijk op de Oosterse karmozijnbes maa aangezien het dezelfde soort betreft is het verhaal het zelfde. Er is geen aparte/andere naam voor de Westerse karmozijnbes.

Voor de verspreiding van Westerse karmozijnbes in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Raisin d'Amérique. Dit betekent "Amerikaanse rozijn". Zoals bij de Paragaaf verklaring Nederlandse naam al staat. De plant komt van origine uit Amerika. De Rozijn verwijst naar de vergelijking met de wit/paarse vruchten. Juist deze vruchten geven precies het verschil aan tussen de twee soorten Karmozijnbes. Persoonlijk denk ik dat de Westerse karmozijnbes het meest word waargenomen in Frankrijk. De plant is in Europa geïntroduceerd, en met name in Frankrijk, waar de plant sinds de jaren negentig tot de jaren tien van de 20e eeuw terrein wint in veel bossen en waar praktisch in alle departementen de Karmozijnbes is waargenomen.

De Duitse naam is Amerikanische Kermesbeere. Dit betekent "Amerikaanse kermesbes". Het woord Kermes is afgeleid via het Frans en Spaans van het Arabische qirmiz , wat eigenlijk verwijst naar vrouwelijke schildluizen van het geslacht Kermes , waaruit een rode kleurstof kan worden gewonnen. Het hele, zeer uitgebreide verhaal, is ook te lezen op de Wikipagina.

Voor de verspreiding van Westerse karmozijnbes in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke de meest gebruikte is.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Fitolacca americana. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

De Zweedse en Deens naam is min of meer gelijk, Amerikanskt kermesbär/Amerikansk kermesbær. Dit is de Zweedse Deense benaming voor de Duitse naam.

Voor de verspreiding van de Westerse Kamozijnbes in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Phytolacca americana.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen op vochtige, voedselrijke grond.

Groeiplaats
Ruigten (humeuze ruigten) in stedelijke gebieden.

Verspreiding

Nederland
Zeldzaam. Voornamelijk in stedelijke gebieden. Ingeburgerd tussen 1900 en 1924.

Vlaanderen
Zo nu en dan verwilderd, maar niet standhoudend.

Wallonië
Zelden verwilderd.

Wereld
Oorspronkelijk uit Noord-Amerika. Ingeburgerd in Europa.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Westerse karmozijnbes

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Planten in het nieuws

Westerse karmozijnbes wordt nu lastig invasief.

Foto's