Algemeen
Egelboterbloem is o.a. goed te herkennen door dat de plant, in tegenstelling tot veel andere soorten uit het geslacht, lancetvormige stengelbladeren heeft. Egelboterbloem bloeit in Juni tot en met Oktober.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Als je Boterbloem bij Google intypt blijkt dat er heel veel soorten zijn.
- Akkerboterbloem (Ranunculus arvensis) - Zeer zeldzaam
- Behaarde boterbloem (Ranunculus sardous) - Algemeen
- Blaartrekkende boterbloem (Ranunculus secretaris) - Algemeen
- Bosboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. nemorosus) - Zeer zeldzaam
- Egelboterbloem (Ranunculus flammula) - Algemeen
- Grote boterbloem (Ranunculus lingua) - Algemeen
- Gulden boterbloem (Ranunculus auricomus) - Vrij zeldzaam
- Kalkboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. polyanthemoides) - Zeer zeldzaam
- Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) - Algemeen
- Kruipende boterbloem (Ranunculus repen) - Algemeen
- Scherpe boterbloem (Ranunculus acris) - Algemeen
En als je Ranunculus (de familie waar de Boterbloem toe behoort) bij Google intypt krijg je nog eens 9 soorten:
- Gewoon/vreemd speenkruid (Ranunculus ficaria) - Algemeen
- Fijne/zilte/grote waterranonkel (Ranunculus aquatilis/peltatus) - Algemeen
- Kleine waterranonkel (Ranunculus trichophyllus) - Zeldzaam
- Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus) - Zeldzaam
- Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus) - Zeer zeldzaam
- Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus) - Algemeen
- Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans) - Zeldzaam
- Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos) - Zeldzaam
- Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii) Zeldzaam
Een lange lijst dus!! Dit geeft aan dat als iemand zegt "ik zag een Boterbloem" dan moet het antwoord moet zijn. "Welke van de 11 soorten. En ze lijken ook nog allemaal op elkaar. (althans een heleboel). Dus bijna overbodig om te zeggen dat een goede flora echt nodig is. Alle Ranunculus soorten zijn giftig voor vee, maar hun onaangename smaak zorgt dat het vee ze vanzelf laat staan. Vergiftiging kan wel optreden wanneer boterbloemen overvloedig voorkomen in reeds afgegraasde weiden waar weinig eetbaars overgebleven is.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Ranunculus flammula L.
Ranunculus is het verkleinwoord van Rana (latijn) wat "kikker" betekent. De Ranonkels (familienaam) staan veelal langs de sloten en in vochtige weiden, de woonplaats van kikkers dus.
Flammula komt uit het Latijn en betekent "vlammetje". Dit komt omdat de plant een stekende smaak heeft. De plant is giftig en de smaak van de plant is scherp vanwege het aanwezige Anemonol, dat ook in Anemonen voorkomt. Hierdoor wordt bij het vers eten van de plant het slijmvlies aangetast. Vee mijdt derhalve de plant. Alhoewel Carl Linnaeus volgens de tekst in de Flora Batava (1800-1934) zegt dat paarden het wel eten. In diezelfde flora staat "In Duitschland bedienen er zich de Bedelaars van, om bij hunne kinders blaren en zweren te verwekken, ten einde de Lieden tot medelijden te bewegen" .
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Ranunculus flammula voor het eerst in de publicatie Species Plantarum.



Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van elke Boterbloem-soort (Ranunculaceae) zijn vaak zeer glanzend , vooral bij gele soorten, vanwege een speciaal kleurmechanisme: het bovenoppervlak van het bloemblaadje is erg glad, waardoor een spiegelachtige reflectie ontstaat. De glans helpt bij het aantrekken van bestuivende insecten. Aan de basis van elk bloemblad bevindt zich meestal een nectarklier. De bloemen van Behaarde boterbloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vind ook daadwerkelijk plaats. Dit gaat als volgt in z'n werk 'De dunne bloemstelen zijn niet gegroefd in tegenstelling tot bijv. de Kruipende boterbloem (Ranunculus repens). Ze buigen zich zodanig dat de ondiep schotelvormige kroon horizontaal staat. Zo heeft de bloem de grootste kans bij regen een druppel te vangen en vast te houden, die dan bij de bestuiving behulpzaam is. De verspreiding van de zaden gebeurt door de wind of doordat ze overal aan blijven kleven. Scherpe boterbloem kan zich ook vegetatief vermeerderen. Vanuit het rozet ontstaan liggende, holle stengels (stolonen) die op de knopen wortelen en opnieuw rozetjes kunnen gaan vormen. Waaruit dan weer nieuwe planten ontstaan.
Namen in andere talen
- Frysk: Lytse bûterblom
- English: Lesser spearwort
- Français: Renoncule flammette, Petite douve
- Deutsch: Brennender Hahnenfuß
- Espanõl:
- Italiano: Ranuncolo delle passere
- Svenska: Ältranunkel
- Norsk: Grøftesoleie
- Dansk: Kær-Ranunkel
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Lesser spearwort: Lesser betekent "minder". Spearwort bestaat uit twee delen. Spear betekent "speer". Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel. Deze iets Boterbloem heeft Speervormige stengelbladeren en is minder groot dan een andere Boterbloem met ongedeelde bladeren, de Greater spearwort (Ranunculus lingua). De geneeskrachtige werking van deze plant betwijfel ik.
Voor de verspreiding van de Egelboterbloem in Engeland zie deze kaart.
Er zijn twee Franse namen:
- Renoncule flammette. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
- Petite douve: Dit betekent letterlijk "kleine gracht". Klein want er bestaat ook een grote variant, de Grand douve (Ranunculus lingua) met dezelfde voorkeurs plaats van groeien. Het woord Gracht moet niet letterlijk worden gezien. Hiermee wordt de vochtige omgeving bedoeld waar de plant graag in groeit.
De Duitse naam is Brennender Hahnenfuß. Brennender betekent "brandende". Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende losse blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet. De Egelboterbloem is giftig en de smaak van de plant is scherp (brandend gevoel) vanwege het aanwezige anemonol.
Voor de verspreiding van Egelboterbloem in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet wat de meest gebruikte naam is.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Ranuncolo delle passere. Ranunculo is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Della betekent "van de/het". Passere komt van Passerelle en betekent "looppad". Persoonlijk denk ik dat deze Boterbloem op een best wel vochtige bodem groeit en zo een soort 'looppad' vormt als deze massaal voorkomt.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Ältranunkel. Egelboterbloem werd gebruikt in de oudheid als een remedie voor koude rillingen . Altan was een term voor verschillende kinderziekten.
Voor de verspreiding van Egelboterbloem in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Grøftesoleie. Dit betekent "slootboterbloem". Soleie is de Noorse benaming voor de Boterbloemfamilie waartoe deze plant behoort. Soleie komt van soløye dat "zonneoog" betekent.
De Deense naam is Kær-Ranunkel: Dit betekent "moeras-ranonkel". Dit vanwege de voorkeur van de plant voor een zeer vochtige (moerasachtige) bodem.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, zelden licht beschaduwde, vaak enigszins open plaatsen op natte, voedselarme tot matig voedselrijke, zure tot neutrale, meestal vrij kalkarme grond (zand, leem en laagveen).
Groeiplaats
Grasland (hooiland en weiland), moerassen (laagvenen en trilvenen), kapvlakten, waterkanten (langs vennen, plassen, sloten en beken), bossen (kwelgebieden in loofbossen, in karrensporen en langs bospaden), afgravingen (zand- en leemgroeven) en zeeduinen (duinvalleien).
Verspreiding
Nederland
Vrij algemeen, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in Zuid-Limburg, Zeeland, Flevoland en in de zeekleigebieden van Fryslân en Groningen.
Vlaanderen
Algemeen in de Kempen. Elders vrij algemeen tot zeer zeldzaam.
Wallonië
Algemeen in de Ardennen. Elders vrij algemeen tot zeer zeldzaam.
Wereld
Het grootste deel van Europa, West-Siberië, Canada en de VS. Zeer zeldzaam in Noordwest-Afrika.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Ranunculus flammula

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten