Algemeen
De wetenschappelijke naam voor Heelkruid is Sanicula europaea. Maar het gekke is dat deze geroemde plant uit Europa helemaal niet wordt beschreven. Ik heb in ieder geval niks kunnen vinden dus zo bekend was deze plant uit Europa kennelijk niet. De kans dat iemand hem nu tegen komt is niet meer zo groot. Heelkruid staat bekend als zeldzame soort en staat op de Rode lijst als kwetsbaar. Heelkruid staat namelijk bekend als zeldzame soort en staat op de Rode lijst als kwetsbaar. Heelkruid is voor een Schermbloemige wel snel te herkennen. De stengelbladeren, die in een rozet op de bodem liggen, zijn namelijk handvormig én ze blijven in de winter groen. Deze plant is de enige Sanicula soort die in Nederland in het wild voor komt. Heelkruid bloeit in Mei en Juni.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Verklaring Wetenschappelijke naam
De officiële wetenschappelijke naam is Sanicula europaea L.
Sanicula komt van Sanare (Latijn) en betekent "genezen". Vroeger werden uit de bladeren en wortels van Heelkruid stoffen gehaald tegen etterende wonden en om bloedstelpende middelen van de maken. Dit is slechts een voorbeeld. Heelkruid had vele medicinale toepassingen. Het heette dit keer niet voor niets (vele planten heette vroeger Heelkruid/blaadje etc.) heelkruid.
In het bewerkte standaardwerk "Systema naturae", oorspronkelijk van Carl Linnaeus (1707-1778) en verschenen in 1788-1793 worden drie soorten Sanicula beschreven: S. europaea (aanwezig in Europa), S. canadensis (afkomstig uit Noord-Amerika) en S. marilandica (afkomstig uit Maryland - V.S.A.). Met het de soortbeschrijving "europaea" wordt de soort Sanicula onderscheiden van de twee andere soorten.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Sanicula europaea in de publicatie Species Plantarum.

Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Heelkruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vind in eerste instantie niet plaats. Maar zoals het volgende verhaal dat te vinden is op waarnemingen.nl wel; In het begin van de bloeitijd worden de stijlen van de tweeslachtige bloemen bestoven door stuifmeel van in de omgeving staand Heelkruid, dat door insecten overgebracht wordt, maar later strekken zich de helmdraden van die bloemen, die eerst haakvormig naar binnen gekromd waren en steken evenals de stijlen, ver uit de bloemen. Daar echter de stijlen rechtopstaan en de helmdraden schuin naar buiten gericht zijn, heeft zelfbestuiving niet plaats, maar wel komen de stijlen van de binnenste bloemen met de helmknopjes van de buitenste in aanraking en dat nog meer, als de tweeslachtige bloemen verwelkt zijn en de stijlen van deze wijd uiteen zijn gaan staan. De vruchten worden door dieren, die wollig haar hebben, gemakkelijk meegevoerd en zo verspreid. Dit laatste komt doordat de splitvruchten die na bestuiving en bevruchting ontstaan zijn in verhouding tot de bolvormige schermpjes groot, namelijk ruim 4 mm en heel opvallend bezet met haakvormige stekels. Daarmee kunnen ze in de vacht van dieren blijven hangen en zo verspreid worden. Een Duitse volksnaam is dan ook Waltklette (Bosklis). Dit is tevens de enige manier van verspreiding van de plant. Misschien verklaart dit i.c.m. de bodemsamenstelling wel de zeldzaamheid van Heelkruid.
Namen in andere talen
- Frysk: Hielkrûd
- English: Wood sanicle, European sanicle
- Français: Sanicle d'Europe
- Deutsch: Wald-Sanikel
- Espanõl:
- Italiano: Erba fragolina
- Svenska: Sårläka
- Norsk: Sanikel
- Dansk: Sanikel
Verklaring Buitenlandse namen
Er zijn twee Engelse namen:
- Wood sanicle. Wood betekent "bos". Deze plant is voornamelijk te vinden in het Beukenbos. Het woord Sanicle komt van het eerste deel van de wetenschappelijke naam.
- European sanicle. Dit is de Engelse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
Voor de verspreiding van Heelkruid in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Sanicle d'Europe. Dit is de Franse benaming voor de wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Wald-Sanikel. Dit is ook weer de Duitse benaming voor de wetenschappelijke naam.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruikte naam niet ken.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Erba fragolina. Erba betekent "gras". Fragolina betekent "aardbei". Waarom is mij nog onbekend.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Sårläka . Dit betekent letterlijk "wondgenezer", maar eigenlijk is het de Zweedse vertaling van het eerste deel van de wetenschappelijke naam.
Voor de verspreiding van Heelkruid in Zweden zie deze kaart.
De Noorse en Deense naam is beide Sanikel dat o.a bij de eerste Engelse naam wordt uitgelegd.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Beschaduwde plaatsen op vochthoudende tot matig vochtige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, vaak vrij stikstofrijke, zwak zure tot meestal kalkrijke grond met een goed verterende strooisellaag (leem, zandige klei, schelpkalk, löss, mergel en potklei).
Groeiplaats
Bossen (loofbossen, kalkrijke hellingbossen en langs bospaden) en bosranden.
Verspreiding
Nederland
Vrij zeldzaam in Zuid-Limburg, zeldzaam in Drenthe, Twente en de Achterhoek en zeer zeldzaam in Midden-Neder land.
Vlaanderen
Vrij zeldzaam in de Leemstreek en de Voerstreek. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam of ontbrekend.
Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied, Brabant en Lotharingen. Elders ontbrekend of zeer zeldzaam.
Wereld
Europa. Noordelijk tot in Zuid-Scandinavië. Ook in Aziatische en Afrikaanse gebergten.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Sanicula europaea

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten