Utricularia vulgaris

Algemeen

Blaasjeskruid is een vleesetende plant. Dit klinkt indrukwekkender dan het daadwerkelijk is, maar hij is afhankelijk van voedingsstoffen van gevangen waterinsecten. De plant is in staat om waterinsecten te vangen met zogenaamde vangblaasjes op de stengels. Uit deze blaasjes wordt eerst al het water naar buiten gepompt, zodat er een soort vacuüm ontstaat. Als er vervolgens een insect voorbij zwemt dat een haartje op een van de blaasjes aanraakt, springt deze open en wordt het diertje naar binnen gezogen. Dit gebeurt in 0,001 sec. Zeer snel dus en ruim honderd keer sneller dan de bijv. overbekende Venus vliegenval. 

Groot blaasjeskruid is het algemenere broertje/zusje van Loos blaasjeskruid (Utricularia australis/Utricularia japonica). De verschillen zijn zo klein dat hier een echt goede flora nodig is. Ook handig is deze tabel van het forum van Waarnemingen.nl  Hier staan de verschillen/overeenkomsten op een rij. Het enige familielid van de Blaasjeskruiden Lentibulariaceae) dat ook voorkomt in het wild in Nederland is het Vetblad (Pinguicula vulgaris). Echter word dit plantje in een ander geslacht ingedeeld dus staat het niet op de lijst hieronder. Wel is Vetblad ook vleesetend maar maakt de plant gebruik van klierharen om insecten te vangen daar Vetblad niet in het water voorkomt. die ook in Nederland voorkomt. Groot blaasjeskruid bloeit in Juni tot en met September.

Er komen in Nederland minstens 4 soorten Blaasjeskruid (Utricularia) voor:

  • Groot blaasjeskruid (Utricularia vulgaris) - algemeen
  • Loos blaasjeskruid (Utricularia australis/Utricularia japonica) - vrij zeldzaam
  • Plat blaasjeskruid (Utricularia intermedia) - zeer zeldzaam
  • Klein blaasjeskruid (Utricularia minor) - vrij zeldzaam

verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Utricularia vulgaris L.

Utricularis is afgeleid van Utriclus (Latijn) wat baarmoeder betekent. Dit slaat op de vorm van de blaasjes die de bloeiende plant laat zien.

Vulgaris (Latijn) betekent gewoon. Maar deze naam is eigenlijk ter onderscheid van andere soorten Blaasjeskruiden.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschrijft hij Utricularia vulgaris in de publicatie Species Plantarum.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Groot blaasjeskruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt in eerste instantie niet plaats. Later wel zoals te lezen is in dit mooie verhaal over de bestuiving van deze bloem dat staat op de website van waarnemingen.nl; 

De oranjekleurige strepen op het verhemelte vormen het honingmerk. De nectar wordt in de spoor afgescheiden. Bij insectenbezoek buigt zich de onderlip zover neer, dat de spoor verticaal naar beneden komt te staan. Een bij strijkt met kop en rug langs de stempel en langs de beide helmknopjes onder de bovenlip. De meeldraden hebben brede, boogvormige helmdraden en de helmknopjes liggen tegen elkaar. Achter deze, dicht tegen de binnenwand van de bovenlip, ligt het vruchtbeginsel. De stijl steekt boven de meeldraden uit, waardoor het komt, dat de stempel het eerst door de bezoekers wordt aangeraakt en dus, als deze reeds uit een andere bloem komen, kruisbestuiving plaats heeft. De stempel bestaat uit 2 takken, de bovenste ligt tegen de bovenlip en is een kort tandje, de onderste is lang, tongvormig en draagt op zijn bovenvlakte de stempelpapillen. Nadat zich de bloem heeft geopend, buigt zich, tegelijk met het openspringen van de helmknopjes, de tongvormige stempeltak naar beneden en zijn stempeloppervlakte kan door de bezoekers aangeraakt worden. Door die aanraking wordt echter een prikkel uitgeoefend en daardoor buigt die onderste tak zover om, dat de stempelvlakte afgesloten is en dus bij het terugtrekken van het insectenlichaam geen zelfbestuiving plaats heeft. De stempel is aan de bovenrand met stijve haartjes bezet en daar de stuifmeelkorrels met overlangse groeven, die er als meridianen over lopen, bezet zijn, wordt het stuifmeel door die haren gemakkelijk van het insectenlichaam gekamd op het ogenblik, dat het zich ombuigt.Als bezoekers zijn vooral zweefvliegen waargenomen. Voor bijen is de ingang van de bloem te nauw. Blijft insectenbezoek uit, dan kan zelfbestuiving plaats hebben, doordat de stempelrand ten slotte met de helmknopjes in aanraking komt. Soms worden cleistogame bloemen gevonden. Dit zijn bloemen die niet open gaan, en dus niet bestoven worden. Binnenin deze bloem vindt dan zelfbestuiving plaats. De zaadproductie is laag. De zaden hebben twee luchtgroeven, waardoor ze wekenlang kunnen drijven en door water en watervogels verspreid kunnen worden; ze kiemen bij licht . De vruchten beginnen in september te rijpen. De bevruchte zaden van Groot blaasjeskruid ontkiemen in de lente en het ontkiemingsproces kan twee maanden duren.

Namen in andere talen

  • Frysk: Fûkjeplant
  • English: Greater Bladderwort
  • Français: Utriculaire commune
  • Deutsch: Gemeiner Wasserschlauch
  • Espanõl: Lentibularia
  • Italiano: Erba vescica comune
  • Svenska: Vattenbläddra
  • Norsk: Storblærerod
  • Dansk: Almindelig Blærerod

Verklaring buitenlandse namen

De Engelse naam is Greater Bladderwort. Dit betekent "groot blaasjeskruid", net zoals de Nederlandse naam. Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel.

Voor de verspreiding van Groot blaasjeskruid in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Utriculaire commune. Utriculaire is de Franse benaming voor de eerste wetenschappelijle naam.

De Duitse naam is Wasserschlauch. Dit betekent waterslang net zoals de betekenis van de eerste wetenschappelijke naam Utricularia. De uitleg hiervoor staat bij het algemene verhaal.

De Spaanse naam is Lentibularia.  Dit is een algemene naam voor een Blaasjeskruid-soort in Spanje. De exacte naam ken ik niet. De betekenis van Lentibularia is mij onbekend.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Erba vescica comune. Vescica betekent "blaas" dus "gewoon blaasjeskruid". Bijna hetzelfde als de Nederlandse naam.  In Italië komt ook de redelijk het redelijk algemene Loos blaasjeskruid (Erba-vescica delle risaie) Delle risaie betekent "van de rijstvelden". De vrucht van het Loos blaasjeskruid wordt alleen maar in China en Japan gevormd. Dit verklaart  de verwarrende wetenschappelijke naam Utricularia australis Gelukkig is er de synoniem Utricularia japonicaen. Alleen bij de Italiaanse naam ben ik deze logische verklaring tegengekomen. Ook het zeldzame Klein blaasjeskruid (Erba-vescica minore) komt in Italië voor. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Vattenbläddra: Dit betekent "waterbladeren/blaas". Bläddra is de Zweedse benaming voor een Blaasjeskruid-soort.

Voor de verspreiding van Groot blaasjeskruid in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Storblærerod. Dit betekent "groot blaasjes wortel". Dit geeft duidelijk aan dat het bijzondere blaasjes systeem onder water zit, bij de wortel.

De Deense naam is Almindelig Blærerod. Bijna het zelfde als de Zweedse naam, "algemene blaasjes wortel".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot half beschaduwde plaatsen in rustig, ondiep, matig voedselrijk, weinig of niet verontreinigd, stilstaand of langzaam stromend, neutraal tot basisch, zoet, zelden zwak brak water met een organische bodem (laagveen, rivierklei met een venige modderlaag en soms op venig zand).

Groeiplaats
Sloten, kleine plassen, luwe hoeken van groter water, spoorsloten, oeverzones van afgesneden rivierarmen, oude kleiputten, poeltjes in moerassen en drijftillen.

Verspreiding

Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in laagveengebieden in Groningen, Fryslân, Noordwest-Overijssel en op de grens van Holland en Utrecht. Ook plaatselijk vrij algemeen in het rivierengebied in Gelderland, in Midden-Nederland, Zuidoost-Fryslân, Drenthe en Noord-Brabant. Zeer zeldzaam elders in Gelderland, in het noordelijk zeekleigebied, in Zeeland en in Flevoland.

Vlaanderen
Zeer zeldzaam. Het meest nog in de Kempen.

Wallonië
Zeer zeldzaam.

Wereld
Europa, gematigde streken in Azië en in Noord-Afrika. In Noord-Amerika groeit een andere ondersoort.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Utricularia vulgaris

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's

{/bootstrappanel Foto's}