Algemeen
Naast de veel algemenere Echte valeriaan (Valeriana officinalis) is Kleine valeriaan vrij zeldzaam. Dit komt doordat Kleine valeriaan tweehuizig is. Dus of mannelijke of vrouwelijke planten. Dit probleem word hieronder (icoon-soort) uitgelegd. Het zijn tevens de enige twee Valeriaan-soorten (Valeriana) die in het wild voor komen in Nederland.
In 2025 is deze plant een icoon-soort van het levend archief in de provincie Zuid-Holland. Het Levend Archief wil de genetische diversiteit van wilde planten veilig stellen door zaden te verzamelen van inheemse plantensoorten en deze op te slaan in de Nationale Zadencollectie. De soort is zeer sterk achteruitgegaan door verdroging, vermesting en het anderszins verdwijnen van vochtige standplaatsen. Daarnaast speelt ook het voortplantingssysteem een rol in de achteruitgang. In populaties van Kleine valeriaan waar door toeval alleen nog mannelijke – of vrouwelijke planten aanwezig zijn, is zaadproductie niet meer mogelijk en verdwijnt de soort op den duur. Tegenwoordig is Kleine valeriaan vrijwel beperkt tot natuurreservaten waar men vochtige hooilanden in stand probeert te houden. In 2025 krijgt deze plant extra aandacht.
Valeriaan heeft niet alleen effect op mensen (en soms op katten). Ratten zouden ook aangetrokken worden door de geur. In sommige versies van het verhaal over de rattenvanger van Hamelen (deels gebaseerd op waargebeurde gedocumenteerde gebeurtenissen uit het jaar 1284) had zijn vermogen om ratten weg te lokken van de straten van Hamelen meer te maken met zijn zakken vol valeriaan dan met zijn magische vermogen om doedelzak te spelen. Kleine valeriaan bloeit in April en Mei
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Valeriana dioica L.
Er zijn twee verklaringen voor Valeriana:
- Valeriana komt van Valerius de eerste arts die deze plant als medicijn gebruikt heeft.
- Valeriana komt van Valere (Latijn) en betekent "gezond/sterk zijn/genezen ".
Dioica (Latijn) betekent "tweehuizig". Deze plant heeft of mannelijke of vrouwelijke bloemen.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Valeriana dioica in de publicatie Species Plantarum.

Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Kleine valeriaan is een tweehuizige plant. Dit betekent dat er of vrouwelijke of mannelijk planten zijn. En zoals gezegd in de paragraaf Algemeen. Dat is nu juist het probleem bij de verspreiding van deze plant. De locaties van de vrouwelijke en mannelijk planten ligt te ver uit elkaar. Een bestuivend insect moet te ver vliegen voor de nodige kruisbestuiving. Het is er wel. De mannelijke bloemen bij Kleine valeriaan groter zijn dan de vrouwelijke, worden deze steeds het eerst door insecten bezocht, die kruisbestuiving bewerken. Aangezien de bloemkroonbuis hoogstens 3 mm lang is, kunnen ook insecten met korte slurven nectar krijgen. Maar er is te weinig kruisbestuiving voor een goede verspreiding. Gebrek aan goede natuurlijke omstandigheden is er ook niet (maar dat geld voor heel veel planten). De bevruchte zaden worden ook via het water verspreid daar deze plant altijd te vinden is in zeer vochtige omstandigheden.
Namen in andere talen
- Frysk: Lytse faleriaan
- English: Marsh valerian
- Français: Valériane dioïque
- Deutsch: Sumpf-Baldrian
- Espanõl: Valeriana de arroyos
- Italiano: Valeriana palustre
- Svenska: Småvänderot
- Norsk: Småvendelrot
- Dansk: Tvebo Baldrian
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Marsh valerian. Dit betekent "moeras valeriaan". Het verwijst naar zijn voorkeur voor een vochtige omgeving. Toch is in dit geval het woord Marsh puur ter onderscheid. De Echte valeriaan (Valeriana officinalis) heet in Engeland Valerian, en deze komt net zoals de Kleine valeriaan in een vochtige omgeving voor.
Voor de verspreiding van Kleine valeriaan in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Valériane dioïque. Dit is de Franse benaming voor de volledige Valeriana dioica (Kleine valeriaan) naam.
De Duitse naam is Sumpf-Baldrian Dit betekent "moeras-Balder". Balder is een Germaanse god. De plant zou hier naar vernoemd zijn maar dit is lang zo zeker niet. Het woord Sumpf is weer ter onderscheid van de Echte valeriaan.
De Spaanse naam is Valeriana de arroyos. Dit betekent "valeiaan van de sroom/beek/rivier". Meerdere buitenlandse namen verwijzen naar de voorkeur voor een vochtige omgeving van deze plant.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Valeriana palustre. Dit is een combinatie van het woord Valeriaan en het Latijnse woord Palustre dat "moeras" betekent. Dit verwijst , net zo als bijv. de Engelse naam, naar zijn voorkeur voor een vochtige omgeving.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse en Noorse naam is nagenoeg gelijk, Småvänderot/Småvendelrot. Dit betekent "kleine genezende gedraaide wortel". Dus de wortel (rot) van deze (naar de zon) gedraaide (vände) plant is klein (små).
Voor de verspreiding van Kleine valeriaan in Zweden zie deze kaart.
De Deense naam is Tvebo betekent "tweehuizig". Dit verwijst naar het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam en Baldrian is weer afgeleid van Balder, zoals de Duitse naam.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op vochtige tot natte, matig voedselarme tot matig voedselrijke, weinig of niet bemeste, zwak tot matig zure grond met invloed van (vaak basisch) kwelwater. Zoutmijdend (veen, humeus zand en leem).
Groeiplaats
Grasland (moerassig grasland en blauwgrasland), bossen (moerasbossen en langs natte bospaden), waterkanten (o.a. slootkanten), moerassen (beekdalmoerasjes, brongebieden, trilveen en verlandingsvegetaties), heide (moerasjes) en zeeduinen (oudere duinvalleien).
Verspreiding
Nederland
Vrij zeldzaam in laagveengebieden en zeldzaam in het oosten en midden van het land. Elders zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Zeldzaam tot zeer zeldzaam. Afgenomen.
Wallonië
Plaatselijk vrij algemeen in Lotharingen en in de Ardennen.
Wereld
West- en Midden-Europa. Noordwestelijk tot in Schotland. Een andere ondersoort groeit in Centraal Azië en in noordelijk Noord-Amerika.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Valeriana dioica

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten