Driekleurig viooltje (foto Pieter Stolwijk)

Algemeen

Volgens mij is de viooltjes familie niet makkelijk. Ze kruisen veel met elkaar en er is een grote kleurvarïeteit. Een verhaal van Anne Geene in de herdruk uit 2023 van de Flora Batava bevestigt dit zeker! Een goede flora en een gezond verstand is handig. Een Duinviooltje (Viola curisii) in Limburg of een Moerasviooltje (Viola palustris) in Friesland is bijvoorbeeld niet echt waarschijnlijk. Het Driekleurig viooltje bloeit al in April tot in de herfst (Oktober).

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

    

Een oude (religieuze) legende vertelt het verhaal van het viooltje dat een verleidende en betoverende geur had. De mensen konden de geur niet weerstaan en moesten gewoon aan het viooltje ruiken. Hierbij vertrapten de mensen het graan en koren rondom het viooltje. Dit stemde het plantje verdrietig en het bad tot God om haar de verlokkende geur te ontnemen. Sindsdien heeft het viooltje geen geur meer...

In Shakespeares A Midsummer Night's Dream brouwt Oberon een liefdesdrank van het driekleurig viooltje.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 12 soorten Viooltjes (Viola) voor in Nederland:

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Viola tricolor subsp. tricolor L.

Viola (Latijn) betekent "violet". Dit vanwege de violet/blauwe kleur van het bloemetje naast de twee andere kleuren.

Tri(Latijn) betekent "drie". Color(Latijn) betekent "kleur". Dit slaat natuurlijk op de drie kleuren die de bloem heeft

Subsp. is een afkorting van subspecies. Dit is Latijn en betekent letterlijk "onder de soort". Hiermee wordt bedoeld dat het geen losstaande soort is maar een iets afwijkende plant dan zijn/haar originele soort.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij als Viola tricolor in zijn publicatie Species Plantarum. Het vreemde is dat ik niets kan vinden over de beschrijving van subsp. tricolor.

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Driekleurig viooltje zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. Dit is zeer belangrijk voor de plant want het is vrijwel de enige manier waarop Driekleurig viooltje zich voorplant. Dit doet de plant om 100% zekerheid te hebben dat voortplanting lukt. Dit gebeurt ook nog eens vóór dat de bloemen open gaan ( cleistogamie). Op deze manier vindt er toch bestuiving plaats daar de plant in de schaduw groeit waar vrijwel geen insecten zijn. Maar bestuiving wordt echter meestal uitgevoerd door insecten (bijen). Nectar is dan beschikbaar als beloning. Nabestuiving en rijping springen de eenhokkige doosvruchten met drie kleppen open. Bij het openspringen worden de zaden weggeslingerd. Als bevruchtte zaden zich op de grond bevinden zorgen mieren voor verdere verspreiding. Elk zaadje van de Viooltjes-familie bevat namelijk een mierenbroodje Volgens Veit Brecher Wittrock (wiens naam terug komt bij het Tuinviooltje (Viola × wittrockiana) kan een enkele plant tot 1600 bloemen per jaar ontwikkelen, en aangezien elke capsule 27 tot 75 zaden bevat, kan hij tot 90.000 zaden produceren

Namen in andere talen

  • Frysk Trijekleurfioeltsje
  • English: Wild pansy, Herb trinit
  • Français: Pensée tricolore
  • Deutsch: Wildes Stiefmütterchen
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Viola tricolore, Viola del pensiero
  • Svenska: Styvmorsviol
  • Norsk: Stemorsblom
  • Dansk: Almindelig Stedmorsblomst

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Wild pansy. De naam Pansy is afgeleid van het Franse werkwoord Penser (denken). Het betekent "gedachte" en werd ingevoerd in het late Middeleeuwse Engels als een naam voor Viola in het midden van de 15e eeuw, als een bloem die als symbool van herinnering werd beschouwd. Wild pansy, het Driekleurig viooltje, is eigenlijk het oer-viooltje. Vandaar de naam "wild". Later zijn hieruit talloze varianten uit ontstaan. De volksnamen voor dit plantje is dan ook haast oneindig dus er zijn er nog veel meer dan de hier genoemde.
  2. Herb trinit: Herb betekent "kruid" en Trinit (y) is afgeleid een oude Latijnse naam uit de middeleeuwen Herba Trinitatis . Aan deze naam ligt een oude legende ten grondslag: er was eens een tijd dat het Driekleurig viooltje een nog aangenamer geur verspreidde dan het Maarts viooltje (viola odorata). Van heinde en ver stroomde men toe om het geurige bloempje op de akkers te plukken. Door dit in het wilde weg plukken werd veel rogge vertrapt, en het Driekleurig viooltje wilde niet de oorzaak zijn van deze vernieling; het bad daarom de Heilige Drievuldigheid haar de geur te ontnemen. Dit gebed werd verhoord en van die tijd af was de plant geurloos, maar de Heilige Drievuldigheid verbond hieraan de wens dat het plantje dan haar naam zou dragen. Zo ontstond bij ons de naam "Drievuldigheidsbloempje". Deze legende heeft een zeer grote verspreiding gehad, want in Frankrijk, Engeland, Duitsland en Italië waren de namen respectievelijk "Fleur de la Trinité, Trinity (herb trinit) violet, Dreifaltigkeitsblume en Erba della Trinita".

Voor de verspreiding van het Driekleurig viooltje in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is (uiteraard) Pensée tricolore. Pensée wordt bij de eerste Engelse naam uitgelegd en Tricolore is de Franse benaming voor de tweede wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is Wildes Stiefmütterchen. Er zij hiervoor twee verklaringen:

  1. Wildes betekent "wilde". Stiefmütterchen betekent "stiefmoeder". Een en ander slaat op de bouw en plaatsing van de vijf bloemblaadjes. De beide naar boven gerichte bloemblaadjes zijn de zitplaats van de stiefmoeder, die zich twee plaatsen toeeigent, daaronder haar eigen twee kinderen, elk op één bloemblad zittend, terwijl de twee stiefkinderen samen slechts de beschikking hebben over één stoel.
  2. De naam is waarschijnlijk afkomstig van een Siciliaanse volksnaam, want in 1696 komt in de Hortus catholicus van Cupani (Studie van een pre-Linnaeaans Herbarium) het plantje voor onder Soggira e nora, dat schoonmoeder of schoondochter beduidt.

Voor de verspreiding van Driekleurig viooltje in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zij heel veel varianten dus de meest gebruikte naam weet ik niet. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

De Italiaanse naam is Suocera e Nuora. Dit betekent "schoonmoeder en schoondochter". Dit is een variant op de Duitse naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse, Noorse en Deense naam is min of meer gelijk, Styvmorsviol/Stemorsblom/Almindelig Stedmorsblomst, Dit betekent "stiefmoederviool/stiefmoedersbloem/gewone stiefmoedersbloem", net zoals de Duitse naam.

Voor de verspreiding van Driekleurig viooltje in Zweden zie deze kaart.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen op droge, matig voedselrijke, grazige, kalkarme tot neutrale grond (zand en lemig zand).

Groeiplaats
Akkers (graanakkers, kalkarme akkers en akkerranden), bermen (open plekken), braakliggende grond, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), plantsoenen en grasland (open plekken in zandig riviergrasland en langs zandige sloten en greppels).

Verspreiding

Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in het oosten en midden van het land. Elders zeer zeldzaam.

Vlaanderen
Vrij algemeen in de Kempen. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wallonië
Vrij algemeen in de Ardennen. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wereld
Europa, behalve in de meest zuidelijke delen. Ook in gematigde gebieden in Azië en in Klein-Azië. Ingeburgerd in Amerika, India, Australië en Nieuw-Zeeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Viola tricolor

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten